مردن له‌ دووڕیانی ئازادی دا و
نووستن له‌ به‌ستێنه‌کانی که‌رخه‌و کارون ‌

نووسه‌ر: یۆسف عه‌زیزی به‌نی ته‌رف
و/ ئه‌رسه‌لان عه‌زیزی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ئه‌مه‌ی به‌رده‌ستتان؛ نامه‌یه‌که‌ که‌ یه‌عقوب بروایه‌، پاش مردنه‌که‌ی نووسیویه‌تی. گوێ بۆ قسه‌کانی ڕادێریین:
هاوڕێیان! من ئێستا‌‌، نه‌ک له‌ ناو قه‌برستانه‌کانی تارانه‌وه،‌ به‌ڵکوو له‌ ته‌نیشت چۆمی که‌رخه‌وه‌ له‌گه‌لتان ئه‌دوم. کاروونی باوکم و که‌رخه‌ی دایکم له‌ ئامێزیان گرتووم. نه‌ختێک کاروونم لێوه‌ دووره‌. به‌ڵام شه‌و و رۆژ گوێم له‌ نرکه‌ و خرۆشی دایکمه‌. له‌شه‌ ره‌وه‌نده‌که‌ی له‌ قه‌ڵافه‌ته‌‌ سوورخه‌ڵاته‌که‌مه‌وه‌ نزیکتره‌.
هه‌ر له‌بنه‌ڕه‌تڕا، گۆڕه‌که‌م له‌ ته‌نیشت که‌رخه‌دایه‌. ره‌نگه‌ واهه‌ست بکه‌ن، قه‌برستانه‌که‌ی "ئه‌لبوروایه‌"ش وه‌کوو به‌هه‌شت زارا یان "ئیبنه‌ بابویه"‌ سه‌رسه‌وز و ئاوه‌دانه‌ و دره‌خت و گیا و گوڵی تێدا خه‌مڵیوه‌‌. به‌ڵام وا نییه‌. گۆڕستانێکی گه‌چکه‌ی‌ هه‌ڵکه‌وتوو له‌ پانتایی زیخه‌ڵانێک‌، که‌ ئه‌م رۆژانه‌ پله‌ی گه‌رماییه‌که‌ی له‌ شه‌ستیش ترازاوه‌. نه‌ دارو ده‌وه‌ن و نه‌ تاقه‌ رووکێکی دیکه‌. به‌ڵام دایکم خۆش ده‌وێ. ناوه‌که‌ی دیکه‌ی "گه‌تفه‌یه‌" ئه‌و ژنێکی میهربانه‌ و وه‌کوو ژنه‌ عه‌ره‌به‌کانی دیکه‌ی ئه‌م گونده‌، چه‌وساوه‌ و زه‌حمه‌تکێشه‌. پاش ئه‌وه‌ی له‌ دووڕیانی "ئازه‌ربایجان" و "ئازادی"دا گیانم له‌ده‌ستدا، ده‌رۆژ له‌ کۆمادا بووم. هه‌لبه‌ت ئێوه‌ ده‌ڵێن من له‌ دووڕیانی "نه‌واب" و "ئازه‌ربایجان"دا شه‌هید کرام. ره‌نگه‌ ئه‌وش راست بێت. به‌ڵام من "ئازادی"م له‌ "نه‌واب" پێخۆشتره‌. هه‌ر به‌م هۆیه‌وه‌، به‌دایکم گوت که‌ " من شه‌هیدی رێگای ئازادیم" ئێوه‌ زیندووه‌کان ئه‌م شته‌تان باس کردووه‌ و هه‌ر واشه‌. به‌ڵام نه‌تانگوت که‌ من ئه‌م شته‌م به‌زمانی دایکیم باس کردووه‌. چوون دایکم زمانی فارسی نازانێت. ئه‌و هه‌میشه‌ و هه‌مووکاتێک له ژوور سه‌رم حازروئاماده‌یه‌. باوکم 'عه‌بدولزه‌هرا" له‌ تۆره‌ی "ئه‌‌لحنتاف"ه‌. ئه‌مانه‌ ناوی کۆنن. نه‌وه‌ی ئه‌مرۆ ـ هه‌لبه‌ت ـ بۆ ناو لێنان له‌ ناوی تازه‌تر که‌ڵک وه‌رده‌گرن. هه‌رچه‌ند شمشێری به‌رگریی دایه‌ره‌ی سه‌رژمێری به‌داییم له‌ بۆسه‌دایه، هه‌تا له‌م ناوانه‌ که‌ڵک وه‌رنه‌گرین. راست وه‌کوو ئه‌و گولـله‌‌ مه‌ڵعوونه‌ی که‌ له‌ بۆسه‌دا بوو هه‌تا مێشکم بپژێنێ و گیانم لێ بستێنی. خه‌ڵکانی بێمێشک و له‌خۆبایی، نه‌یارانی هه‌میشه‌یی "ناوه‌کان"، "مێشکه‌کان"، "کۆبوونه‌وه"‌ و "نه‌ته‌وه‌کان"ن. پێموایه‌ گولـله‌که‌ش له سه‌ر بانی مزگه‌وته‌وه‌ که‌مانه‌ی کردبوو. هه‌ڵبه‌ت خه‌ڵگی گونده‌که‌ی من و عه‌ره‌به‌کانی ئه‌هواز به‌ گشتی، وه‌ک شوێنێکی پیرۆز چاو له‌ مزگه‌وت ده‌که‌ن و ره‌نگه‌ ئه‌م رووداوه‌ش، کاربکاته‌ سه‌ر کزبوونی ئیمان و باوه‌ڕی خه‌ڵکه‌که‌.
هه‌مووان بزانن که‌ من به‌ زمانی تۆخی فارسی و له‌وپه‌ڕی هێمنی دا له‌ ته‌نیشت هاونێشتمانانی دیکه‌مدا، دروشمم ده‌دا. ئێمه‌ له‌ ئاکامی هه‌ڵبژاردنه‌که‌ ناڕازی بووین. ته‌نانه‌ت ئه‌وکاته‌ی گولـله‌که‌م وێکه‌وت، به‌ موبایل له‌ گه‌ل هاوڕێکه‌م قسه‌م ده‌کرد که‌ له‌ ناکاو ته‌له‌فوونه‌که‌م له‌ ده‌ست به‌ربووه‌وه‌. هاوڕێکه‌م ره‌نگه‌ هه‌ستی به‌وه‌کردبێ که‌ ده‌بێ به‌ڵایه‌کم به‌سه‌ردا هاتبێ و چاکبزانن که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بواێ ره‌نگه‌ منیشیان وه‌ک ونبووه‌کانی دیکه‌ چاولێده‌کرد.
ئه‌گه‌رچی هێشتا ژیانی خێزانیم پێکه‌وه‌ نه‌نابوو؛ به‌ڵام ماوه‌یه‌کی کورتی پێش ئێستا،‌ ‌ کیژه‌‌ هاوبیرێکی خۆۆمم، وه‌ک ده‌زگێران هه‌ڵبژاردبوو. چوون به‌هه‌ر حال پێمنابووه‌ ناو ‌ 28 ساڵ و ده‌بوو ده‌ست پێبکه‌م. ئه‌و کیژه‌ له‌گه‌ل دایک و بابی له‌ رێوره‌سمی به‌خاکسپاردنه‌که‌م دا به‌شدار بووبوو. ئاڵۆز و په‌رێشان بوو. مه‌ترسی ئه‌وه‌ ده‌که‌م؛ ئه‌وین و خۆشه‌ویستی په‌کی پێ بخات. بۆی هه‌یه‌، رێوره‌سمی تازییه‌ی ژنه‌ عه‌ره‌به‌کان، به‌لایه‌وه‌ جێی سه‌رسووڕمان بووبێت. له‌ تاران ته‌رمه‌که‌یان به‌ باوک و دایکم نه‌دابووه‌وه‌ و له‌ ئه‌هواز، ژماره‌ی به‌شداری به‌رپرسانی ده‌وڵه‌تی، له‌ به‌شداربوانی رێوره‌سمی به‌خاکسپاردنه‌که‌م زیاتر بوو. رێگایان به‌ پیاوانی خێڵی"البوروایه‌" نه‌دابوو "یزله‌" بکه‌ن. مه‌به‌ستم ئه‌و هه‌ڵپه‌ڕكێ نه‌ریتییه‌ که‌ عه‌ره‌به‌کانی ئه‌هواز بۆ ئه‌و مردوانه‌ی ده‌که‌ن که‌ سیمای جوامێرانه‌یان پێوه‌ دیارتره‌.
ده‌زانم که‌س سه‌ردانی بنه‌ماڵه‌که‌م ناکات، چوون له‌گره‌ هه‌وا زۆر گه‌رمه‌ و سه‌دان کیلومه‌تر له‌ پاته‌ختیش دووره‌. و هه‌ڵبه‌ت، هۆی دیکه‌شی هه‌یه‌. هه‌رچۆنێک بێت خوێنی ئێمه‌ی عه‌ره‌به‌کانی ئه‌هواز له‌ گه‌ل خوێنی هاونیشتمانه‌کانمان له‌ تاراندا تێکه‌ڵ بوو، تا داری ئازادی ئاوبدری و من هیوادرم په‌لووپۆکه‌شی بگاته‌ خه‌ڵکانی ناوچه‌که‌ی منیش.
هه‌ستم ده‌کرد؛ هاوینی ئه‌م ساڵ ده‌توانم، داویین تێرمی فه‌وقه‌لیسانسه‌که‌م کۆتایی پێبێنم. من له‌ زانکۆی هونه‌ر جوانه‌کانی زانستگای تاران. به‌شی "هونه‌ر و ده‌رهێنه‌ر" ده‌مخوێند و له‌هه‌مان کاتدا به‌ شیوه‌ی نیوه‌چڵ له‌ "زانکۆی ئازاد"ی شاره‌که‌ی خۆماندا له‌ ئه‌هواز، وانه‌م ده‌گوته‌وه‌. من ده‌مویست پاش زه‌ماوه‌نده‌که‌م، بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌م شاره‌ سووتاوه‌‌. دیپلۆمم له‌ ده‌بیرستانی " شه‌هید قه‌ره‌نی" ئه‌م شاره‌ ته‌وا کرد و پاشان له‌ به‌شی شانۆی زانکۆی ئه‌راک وه‌رگیرام و هه‌ر له‌وێ لیسانسم وه‌رگرت.
گونده‌که‌ی ئێمه‌ ته‌نیا قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی لێبوو. و بۆ درێژه‌ی خوێندن له‌ به‌شی ناوه‌ندی، ناچار بووم له‌گه‌ل هاوته‌مه‌نه‌کانم بڕۆینه‌ گوندی"ئه‌لحایی" که‌ هه‌تا گوندی "ئه‌لبوروایه‌" حه‌وت کیلومه‌تر و تا شاری ئه‌هواز پازده‌ کیلومه‌تر نیوانی هه‌بوو. ئێمه ناچار بووین مه‌ودای نێوان گونده‌که‌مان تا جاده‌ڕێی ئه‌هواز ـ ئه‌لحایی که‌ یه‌ک کیلومه‌تر ده‌بوو به‌ پێ بڕۆین و پاشان به‌ ماشین بچینه‌ "ئه‌لحایی". له‌ سه‌رما و گه‌رمادا، ئه‌وه‌ کارمان بوو. کاتێک باران ده‌باری، خه‌م دایده‌گرتین وته‌نانه‌ت وه‌گریان ده‌که‌وتین. ده‌ربازبوون له‌و قووڕوچڵپاوه‌وه‌ به‌راستی کارێکی زۆرهاسان نه‌بوو. پاش گونده‌که‌ی ئێمه‌، گونده‌کانی"حلاف" و "چپسه‌" و قه‌زای حه‌میدییه‌، که‌ له‌سه‌رلێواری رۆژهه‌‌ڵاتی چۆمی که‌رخه‌ هه‌ڵکه‌وتووه‌.
من ئه‌ده‌بیاتم پێ خۆش بوو و گه‌لێک شیعری فارسی و عه‌‌ره‌بیم له‌ به‌ر بوو. هه‌ندێ جاریش، هه‌وڵم ده‌دا به‌ فارسی شێعر بنووسم. زۆربه‌ی خه‌ڵکی ئه‌گره‌ شاعێرن و به‌ عه‌ره‌بی شێعر ده‌ڵێن. چه‌ند سیناریۆشم سه‌باره‌ت به‌ بێبه‌شی و ژیانی پڕله‌چه‌رمه‌سه‌ری خه‌ڵکانی ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌ نووسیوه‌. مامۆستا و خوێندکاره‌کان، به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌کانی منیان به‌دڵ بوو و هه‌میشه‌ به‌م هۆیه‌وه‌ دنه‌یان ده‌دام و پاڵیان پێوه‌ده‌نام. هیوادارم شێعره‌کان و سیناریۆکانم، گوم و گۆڕ نه‌بن.
بارودۆخی بابم خراپ نییه‌. کاتێک له‌ پله‌ی کۆتاییدا ده‌مخوێند، له‌ ئه‌هواز خانوویه‌کی کڕی هه‌تا تێدا بحاوێمه‌وه‌. به‌ڵام باوک و دایکم هه‌میشه‌ ژیان و مانه‌وه‌ له‌ گوندی "ئه‌لبوردایه‌یان له‌ ژیانکردن له‌ شاردا پێ خۆشتر بوو. منێس شوێنی له‌دایک بوونم پێ خۆش بوو. دارخورماکانی، مه‌زرا و زیخه‌ڵانه‌کانی و به‌تایبه‌ت ئه‌ویندار و عاشقی چۆمی که‌رخه‌ بووم. له‌ هه‌ڕه‌تی منداڵی و مێرمنداڵی دا، کاتێک هاوین ده‌هات؛ ته‌نیا سه‌رگه‌رمی ئێمه‌، مه‌له کردن له‌و چۆمه‌دا بوو. ئه‌م چۆمه‌ هه‌رچه‌ند دایکێکی ده‌هه‌نده‌ و میهربان بوو؛ له‌ هه‌مانکاتیشدا خاوه‌ن قاروغه‌زه‌بیش ‌بوو. و هه‌ندێ جاریش رێده‌که‌وت، که‌ گۆمه‌کانی که‌رخه‌ هاویاڕێیه‌کی هاوته‌مه‌نی لێهه‌ڵده‌لووشین. من ره‌نگه‌ قسر ده‌رچووبم و ره‌نگه‌ شاره‌زا بوون له‌ بورای مه‌له‌دا، یارمه‌تی دابم، هه‌تا ئه‌م کاته‌ زیندوو بمێنم. ئه‌گه‌رچی له‌و ته‌مه‌نه‌ کال و کرچه‌ی ئه‌و ساڵانه‌دا، سروشت نه‌یتوانی له‌ناوم ببات، به‌ڵام ده‌ستی غه‌دداری مروڤی به‌دکار، ئه‌وه‌ی له‌گه‌ل کردم. ئه‌ویش له‌ هه‌ره‌تی هه‌ڵکشان و لاویه‌تیدا. ئێستا ئه‌وه‌ی بۆم ماوه‌ته‌وه‌؛ گۆڕێک و ته‌نیایی و گه‌رما تاقه‌تپڕوکێنه‌که‌ی ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌‌یه‌. بۆنی نه‌وتیش لووتم ئازار ده‌دات. ئێمه‌ که‌ خێرێکمان له‌م که‌ره‌سته‌ ‌لعنه‌تییه‌ نه‌دیی. به‌ڵام ئه‌وانه‌ی له‌ ئێمه‌ باشتر ده‌یبه‌ن و .. خه‌ڵکی گونده‌کانی ئه‌م ناوچه‌یه‌،‌ هێشتا له‌ ناو حه‌سره‌تی ژیانیکی ئینسانیدا ده‌سووتێن و به‌ چه‌ندین و چه‌ند گوندی ده‌وروبه‌ر قوتابخانه‌یه‌کی ناوه‌ندیی لێنییه‌ هه‌تا منداڵاکان، بتوانن تێدا وانه‌کانیان بخوێنن. ده‌ڵێی؛ مردنه‌که‌ی من وه‌کوو تراژدییه‌کانی شکسپێره‌‌ که‌ به‌ریناییه‌که‌ی له‌ شاخه‌کانی ئه‌لبورزه‌وه‌ هه‌تا ئه‌هواز و له‌ ئازربایجانه‌وه‌ هه‌تا ئازادی ده‌کشێ.
من ـ به‌ڵام ناهومێد و هیوابڕ نه‌بووم. ئه‌گه‌ر بۆنی نه‌وت لووتم ئازار ده‌دات، له‌ هه‌مانکاتدا سه‌مفوونیای پڕخرۆشی چۆمی که‌رخه‌ش نه‌وازشی گوێم ده‌دات. گۆرانییه‌ درێژه‌کانی "ام کلسوم"م بیر ده‌خاته‌وه‌ که به‌قوربانی ‌ قورگه‌ زێڕینه‌که‌ی ده‌بووم. من له‌گره‌ جوانترین سه‌مفوونیاکانی دونیام گوێ لێیه‌. ده‌ڵێی پێم ده‌ڵێت؛ " یه‌عقوب، مه‌ژاکێ، باب و براکانت هێشتا زیندوون، دارخورماکانی گوند، هێشتا به‌پێوه‌ن و شان ده‌سوونه‌ ئاسمان. منیش هه‌ر ئه‌و دایکه‌ ده‌هه‌نده‌یه‌م. چاولێبکه‌، دوورتر، دوور له‌م دارخورما سه‌ربڕاوانه‌ . دوورتر له‌ سه‌رابی ئه‌م رێخه‌ڵانه‌، چاو له‌ زه‌ریا که‌‌، نه‌دووره‌ ، تۆزێک دوورتر له‌ حه‌میدییه‌. ئه‌وێ ئابادانه‌، زه‌ریایه‌، ئازادییه‌".‌

"قاوه‌یه‌کی سارد"

• ئه‌رسه‌لان عه‌زیزی

پیره‌پیاوه‌که‌ وه‌ک هه‌میشه‌ پاڵ به‌ ویلچره‌که‌یه‌وه‌ ده‌نێت و دێته‌ ژووره‌. له‌ پشت شووشه‌ی عینه‌که شکاوه‌که‌یه‌وه،‌ سه‌یرێکی ده‌وروپشتی ده‌کات و ویلچره‌که‌ی که‌ نایلونه‌ پڕ له‌ شووشه‌ به‌تاڵه‌کانی پێدا هه‌ڵواسرابوو؛‌‌ له‌ پاڵ ویترینه‌که‌دا داده‌نێت و بۆ خۆی ده‌ڕوات بۆ شوێنی دانانی گۆڤاره‌‌کان. سه‌یرێکی گۆڤاره‌کان ده‌کات و ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ‌ شوێنی که‌لوپه‌لی خواردن و قتوویه‌ک گۆشتی به‌راز و دوو هێلکه‌ هه‌ڵده‌گرێت و دێته‌وه‌ پێش ویترینه‌که‌‌ و له‌سه‌ر رۆژنامه‌کانی سه‌ر رووبه‌ری ویرینه‌که‌دا‌ دایانده‌نێت. ئه‌و هه‌موو رۆژێک ته‌نیا هه‌شت تا ده‌ بیره‌ی گافل و شووشه‌یه‌ک شه‌ربه‌تی لیمۆ و ‌ رۆژنامه‌ی بیلد و ئکس پرس و پاکه‌تێکی بچووکی جگه‌ره‌ ده‌کرێت. جاروباره‌ش قوتوویه‌ک گۆشتی به‌راز و دوو هێلکه‌ هه‌ڵده‌گڕیت و بۆ خوشی قتوویه‌کی کۆنه‌ی گه‌چکه‌ش، بۆ هه‌ڵگرتنی هێلکه‌کان له‌گه‌ل خۆی دێنی. یان ئه‌گه‌ر هێلکه‌ نه‌کرێت، دوو قاش په‌نێرله‌گه‌ل خۆی ده‌باته‌وه و قاشه‌ په‌نێره‌کانیش ده‌نێته‌ ناو قتوویه‌کی پلاستیکی کۆنه‌و چڵکن، که‌ ته‌نیا بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ له‌ گه‌ل خۆی هه‌ڵیده‌گرێت. هه‌ندێک جاریش ده‌ڵیت:
ـ تۆ بۆ خۆت ده‌زانی من کابرایه‌کی خانه‌نشینی هه‌ژارم و پاره‌ی که‌مم ده‌ده‌نێ. هه‌موو جارێک وه‌ستا‌که‌ت ئه‌گه‌ر له‌یره‌ بێت؛ به‌ به‌لاش نان و قاوه‌م ده‌داتێ. نانی تازه‌‌ نا‌، ئه‌و نانه‌ کۆنانه‌ی که‌ ده‌بێ سبه‌ی فڕه‌یان بده‌یه‌ ناو سه‌تڵی زبڵه‌که‌وه‌. ئه‌مرۆ نانم ناوێت، به‌ڵام زه‌حمه‌ت نه‌بێت تۆزێک قاوه‌م بۆ له‌و قووتووه‌ بچووکه‌ که‌.
قووتووه‌که‌م ده‌داتێ و ده‌ڵیت؛ سپاست ده‌که‌م.
هه‌ر له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ ئه‌دوێت و بۆ خۆشی وته‌کانی خۆی په‌سه‌ند ده‌کات.
ـ وه‌ڵات وێران بووه‌. کاپیتالیست سه‌ری خواردووه‌. پاره‌ بۆ ئێمه‌ که‌مه‌‌. خانه‌نشین پاره‌ی که‌می ده‌ده‌نێ‌. پاره‌ له‌ کوێ بمێنێ. خانه‌نشینێکی هه‌ژارو بێداهاتی وه‌ک من پاره‌ له‌ کوێ بینێ.
به‌ ناچاری ده‌ڕۆم هه‌تا له‌ په‌ستووی دووکانه‌که‌ ‌ قاوه‌ی بۆ بێنم.
فریدهێڵم له‌سه‌ر کورسییه‌که‌ دانیشتووه‌ و له‌ کاتیک دا جگه‌ره‌ ده‌پێچێته‌وه‌، به‌لاچاو سه‌یری پیاوه‌که‌ ده‌کات و به‌ جووڵه‌ی ده‌م لچی لێهه‌ڵده‌قورتێنێ. ئه‌و ئه‌م پیاوه‌ی خۆش ناوێت و چه‌ند جارێکیش لێیان بووه‌ به‌ قسه‌ و ده‌مه‌قاڵه‌. پیاوه‌که‌ هه‌ر ده‌ڵێت و ده‌ڵێت و فریدهێڵمیش له‌ پشت کابراوه‌ دوو سێ جار به‌ په‌له‌ ده‌ست به‌ پێشچاویدا دێنێ. وه‌ک ئه‌وه‌ی بیه‌وێت بڵێت کابر خوله‌ و ئه‌قڵی تێک چووه‌.
فریدهێڵم جگه‌ره‌که‌ هه‌ڵده‌کات. مژێکی لێده‌دات و حه‌ڵقه‌ی دووکه‌ڵی جگه‌ره‌که‌ له‌ ده‌میه‌وه‌ بۆ بنمیچی‌ دووکانه‌که‌ هه‌ڵده‌کشێ. پاشان ده‌ڕواته‌ پشته‌وه‌ و قومێک له‌ بیره‌که‌ی ده‌دات و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ شوێنه‌که‌ی خۆی. خواردنه‌وه‌ی بیره‌ له‌ناو دووکانه‌که‌دا قه‌ده‌غه‌یه‌، فریدهێکم ناچار شووشه‌ی بیره‌که‌ی له‌ په‌ستووه‌که‌دا ده‌شارێته‌وه‌ و بۆ خواردنه‌وه‌ی بیره‌که‌ی، تا کۆتایی رۆژ، له‌ نێوان کورسییه‌که‌ و په‌ستووی دووکانه‌که‌دا له‌ هاتووچۆدایه‌. له‌ کاتی گه‌ڕانه‌وه‌دا جارێکی دیکه‌ له‌ پشتکابراوه‌، به‌ ئاماژه‌ی ده‌ست و جووڵه‌ی برۆکانی، ده‌یه‌وێت به‌ من بڵێت؛ گویی مه‌ده‌رێ، گه‌مژه‌یه‌.
سه‌یرێکی ده‌که‌م و به‌ بزه‌یه‌ک وڵامی ئاکاره‌کانی ده‌ده‌مه‌وه‌‌. فریدهێڵم بزه‌که‌ی منی پێ خۆشه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای جگه‌ره‌که‌ ومژێکی دیکه‌ له‌ جگه‌ره‌که‌ ده‌دات و سه‌یری ده‌ره‌وه‌ ده‌کات. له‌ ده‌ره‌وه‌ نمه‌ نمه‌ باران ده‌بارێت.
کابرا کورته‌باڵایه‌ و پشتی چه‌ماوه‌ته‌ و هه‌میشه‌ کاپشێنێکی پارچه‌یی چوارخانه‌ی ره‌نگ په‌ڕیوو له‌ به‌رده‌کات و که‌وشیکی کۆنه‌ش له‌ پێده‌کات. به‌ڵام ئه‌مڕۆ پێی راستی به‌ په‌ڕۆیه‌کی کۆنه‌ پێچاوه‌ و سه‌رپێی له‌پێدایه‌. کاتێک رێ ده‌پێوێت، نه‌ختێک ده‌شه‌لێت. ئه‌گه‌ر ویلچره‌که‌ی پێنه‌بێت ناتوانێت که‌لووپه‌له‌که‌ی بباته‌وه‌. هه‌موو رۆژێک به‌سه‌ر دووسێ دووکانی دیکه‌دا دێت بۆ لای ئێمه‌ و بایی پازده‌ تا بیست ئورۆ بیره‌و وشه‌ربه‌تی لیمۆ و جگه‌ره‌ و رۆژنامه‌ ده‌کرێت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌و ئه‌م کاره‌ له‌به‌ر په‌نجا سینت ده‌کات. وه‌ستاکه‌م له‌گه‌لی رێکه‌وتبوو که‌ له‌بری یه‌ک ئورۆ پازده‌ سینت بۆ هه‌ر بیره‌یه‌ک، ته‌نیا یه‌ک ئویرۆ و ده‌سینتی لێ وه‌ربگرێت. له‌سه‌ر یه‌ک ئه‌گه‌ر رۆژانه‌ ده‌ بیره‌ بکڕێت ده‌توانێت په‌نجا سینت پاشکه‌وت بکات. په‌نجا سینت ته‌نانه‌ت پاره‌ی نیوه‌ شووشه‌یه‌ک بیره‌ نکات‌. ئه‌م پیره‌ پیاوه‌ خه‌ڵکی رۆژهه‌ڵاتی ئاڵمانه‌ و پاش شه‌ڕی دووه‌می جیهانی و دابه‌شبوونی ئه‌م وه‌ڵاته‌ به‌ سه‌ردوو به‌شی ئاڵمانی رۆژئاوا و ئاڵمانی رۆژهه‌ڵاتدا هاتووه‌ته‌ به‌شی رۆژئاوای وڵاتی ئاڵمان.
ـ هێشتا دیواره‌که‌ سازنه‌کرابوو، هاتنیش به‌و ئه‌م به‌شه‌ به‌و هاسانییه‌ نه‌بوو. به‌ڵام من هه‌ڵهاتم و هاتم.
ئه‌و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئازایی خۆی دووپات بکاته‌وه‌، هه‌موو رۆژێک هه‌وڵی ده‌دا؛ داستانی هاتنی خۆی بۆ رۆژئاوای ئاڵمان دووپات بکاته‌وه‌‌.
ـ رۆژهه‌ڵات کاری لێنه‌بوو. ئه‌وه‌ ته‌نیا له‌به‌ر نه‌بوونی کاریش نه‌بوو. من زۆر خۆشم له‌ کۆمۆنیسته‌کان نه‌ده‌هات. ئه‌وان زۆر خراپ بوون. بۆ گه‌نجانی وه‌ک ئێمه‌ ئه‌و کاته‌ هه‌ڵهاتن له‌ رۆژهه‌لات و هاتن بۆ رۆژئاوا، وه‌ک خه‌ون وابوو. ئه‌و که‌سه‌ی توانیبای هه‌ڵبێت و نه‌گیرێت، گۆڵی خۆی لێدابوو. له‌ راستیدا له‌ شار و گه‌ڕه‌که‌که‌ی خۆیان ده‌بوو به‌ قاره‌مان. زۆر که‌س کوژران. ده‌زانی، من ئه‌و کاته‌ زۆر گه‌نج بووم.
له‌ جانتاکه‌ی ره‌سمێکی کۆنه‌ ده‌ردێنی و پیشانم ده‌دات.
ـ ئه‌و گه‌نجه‌ منم. ها‌ ها‌ ها‌ ...ئیتر دونیا وایه‌. یونگه‌ مه‌ن(1).
پێده‌که‌نێت و درێژه‌ به‌ قسه‌کانی ده‌دات. وه‌کوو فریدهیلم و زۆربه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی رۆژانه‌ ده‌ پازده‌ بیره‌ هه‌ڵده‌قوڕێنن ، گیلدن ده‌خواته‌وه‌. گیلدن شووشه‌که‌ی سه‌وزه‌ و فریدهیلم ناوی ناوه‌؛ کالته‌ کافه‌. واته‌ قاوه‌یه‌کی سارد. ئه‌وه‌ی پێی موعتاد نه‌بووبێت ناتوانێت ئه‌و بیره‌یه‌ بخواته‌وه‌. گیلدن، چه‌وری له‌سه‌ره‌ و خه‌ڵکانی ئه‌لکۆلی نه‌بێت، که‌س نایکڕێت. گه‌نجه‌کان پێی ده‌ڵێن؛ بیره‌ی پێنه‌ره‌کان. به‌ڵام فریدهێڵم ئه‌وه‌ی قه‌بووڵ نییه‌. له‌ راستیدا نایه‌وێت قه‌بوول بکات که‌ له‌ که‌لتووری ئاڵماندا به‌ که‌سانی وه‌ک فریدهیلم‌ ده‌ڵێن؛ پێنه‌ر. پیره‌ پیاوه‌که‌ وه‌ک فریدهیلم ناکات. هه‌موو رۆژێک ته‌نیا یه‌ک جاردێته‌ ده‌ر. خانووه‌که‌ی له‌ قاتی سێیه‌م دایه‌ و ده‌بێت که‌سێک یارمه‌تی بدات هه‌تا که‌لووپه‌له‌کان بباته‌ ژووره‌وه‌. ئه‌ویش ته‌نیا بۆ کرینی ئه‌وکه‌لوپه‌لانه و به‌تایبه‌تی بیره‌کانی که‌ به‌بێ ئه‌و بیرانه‌ ناتوانێت یه‌ک رۆژیش هه‌ڵبکات‌. به‌ڵام فریدهیلم له‌گه‌ل کرانه‌وه‌ی دووکانه‌که‌دا‌ دێت و تۆزێک پێش داخستنی ئه‌و دووکانه‌ی کاری لێده‌که‌م، ‌ له‌ده‌فته‌ره ره‌شه‌که‌دا،‌ ژماره‌ی ئه‌و بیرانه‌ی له‌ ناو رۆژدا خواردوونیه‌ته‌وه‌ کۆده‌کرێته‌وه‌ و له‌ پاڵ قه‌رزه کۆنه‌که‌یدا ده‌نووسرێت و له‌ ئاکامدا ده‌ستێک به‌رزده‌کاته‌وه‌ وده‌ڵیت؛ "هه‌تا سبه‌ی" و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای دایکی.
پیره‌پیاوه‌که‌ ده‌رکه‌ی نایلونه‌ کۆنه‌که‌ ده‌کاته‌وه‌.
ـ له‌ سه‌ر خۆ.. وریا به‌ ... نه‌پسێ... وانابێ .. به‌رزی که‌ره‌وه‌...
به‌ ده‌م قسه‌وه‌ یه‌که‌ یه‌که‌ شووشه‌‌کانم ده‌داتێ. ئه‌و ته‌نیا موشته‌رییه‌که‌ که‌ پاش خواردنه‌وی بیره‌کان ده‌رکه‌کانی فه‌ڕێ نادات و سه‌رله‌نوێ له‌ سه‌ر شووشه به‌تاڵه‌کان دایده‌نێته‌وه وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌بنه‌ڕه‌تڕا هه‌ر نه‌خورابێته‌وه. ده‌یانبژێرم و ده‌یانخه‌م ناو سه‌ندووقه‌که‌ی به‌رده‌ستم. به‌ ده‌م ئه‌م کاره‌‌وه‌ وه‌ک هه‌موو رۆژێکیش ده‌پرسێت:
ـ وه‌ستاکه‌ت نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌؟
ـ نه‌خه‌یر.
ـ باشه‌ له‌ عێراق چ ده‌کات!
ـ شۆرشگێره،‌ خه‌بات ده‌کات.
هه‌تا ژماره‌ی سێ ده‌بژێرم و ئیترحه‌سێبی شووشه‌ به‌تاڵه‌کانم له‌ده‌ست ده‌رده‌چێت.
ـ خۆ سه‌ددام نه‌ماوه، شۆڕشی جیی؟
‌ـ ئێمه‌ کوردی ئێرانین.
ـ ئا، جاری پێشووش باست کرد.
پاش ته‌واو بوونی شووشه‌ به‌تاڵه‌کان ده‌ڵێم؛
ـ به‌تاڵه‌کان دوازده‌ بوون. وانییه‌؟
ئێستێکی بۆ ده‌کات و به‌ ساردییه‌که‌وه ده‌ڵێت‌:
ـ وایه‌.
له‌ یه‌خه‌چاڵه‌که‌ی پشته‌وه‌، بیره‌ تازه‌کان ده‌خه‌مه‌ ناو نایلۆنه‌که‌ که‌ به‌ ده‌سته‌ی ویلچره‌که‌یه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. ده‌ شووشه‌ بیر و پاکه‌تێک جگه‌ره‌ی پال مال و شووشه‌یه‌ک شه‌ربه‌تی لیمۆ و رۆژنامه‌ی ئیکس پرس و بیلد و دوو هێلکه‌ و قتویه‌ک گۆشتی به‌راز و ئیتر هیچی تر. نرخه‌که‌ی پێده‌ڵێم. سه‌یری رۆژنامه‌ کۆنه‌که‌ی سه‌ر ویلچره‌که‌ی خۆی ده‌کات. ئه‌م پیاوه‌، پێش هاتن بۆ کرینی که‌لوپه‌له‌که‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ به قه‌ڵه‌م حه‌سێبه‌که‌ی کۆده‌داته‌وه‌ و سنته‌کانیش لێکده‌داته‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی رۆژانی دیکه‌، حه‌سێبه‌که‌ی پیشان نه‌دام و ویستی بیشارێته‌وه‌. وتم:
ـ چییه‌ حه‌سێبه‌که‌ یه‌کناگرێته‌وه‌.
ـ نه‌نا ، هیچ نییه‌. نه‌نه‌ حه‌سێب ... نه‌!
پاره‌‌ی ئه‌و شتانه‌ی که‌ کریبوونی دامێ و رۆشته‌ده‌ره‌وه‌. پێش ئه‌وه‌ی برواته‌ ده‌ره‌وه‌ جارێکی دیکه‌ سه‌یری دواوه‌ی کردو ویستی به‌په‌له‌ دوورکه‌وێته‌وه‌. ئه‌و ره‌فتاره‌ی پیره‌پیاوه‌که‌ گومانی بۆ سازکردم که ره‌نگه‌ حه‌سیبه‌که‌ نارێک بێت. جارێکی دیکه‌ به‌ په‌له‌ شته‌کانم له‌ یه‌کدایه‌وه‌‌، به‌ڵام حه‌سێبه‌که‌ نارێکی تێدا نه‌بوو و درووست بوو. رۆشتمه‌ ده‌ره‌وه‌‌. له‌ دووکانه‌که‌ زۆر دوورنه‌که‌وتبوه‌وه‌. له‌ پشت دلۆپه‌ی بارانه‌که‌وه‌ که‌ ئیتر توندتر ده‌باری‌، بینیم سه‌یری دواوه‌ ده‌کات و به‌بینینی من هه‌نگاوه‌کانی که‌ زۆرتر ده‌شه‌لیی، توند و گرژتر کرده‌وه‌. هاتمه‌وه‌ ناو دووکان و دیسان به‌وردی حه‌سێبه‌که‌م لێکدایه‌وه‌. ده‌ شووشه‌ گیلدن، شووشه‌یه‌ک شه‌ربه‌تی لیمۆ و دوو رۆژنامه‌ و پاکه‌تێک جگه‌ره‌ی پال مال و دوو دانه‌ هێلکه‌ و قتوویه‌ک گۆشتی به‌راز که‌ له‌ سه‌ر یه‌ک ده‌یکرده‌ 18.20 ئویرو بیست سینت و‌ ده‌بوو دوازده‌ شووشه‌ی به‌تاڵی بیره‌ و نرخی شووشه‌ی شه‌ربه‌ به‌تاڵه‌که‌شی لێ داشکێت. که‌ ده‌یکرده‌ 17.09 ئورۆ و نۆ سینت. حه‌سێبه‌که‌ ته‌وابوو. رۆشتمه‌ لای فریدهێلم. ئه‌یویست سه‌ری قسه‌ دامه‌رزێنی. به‌ڵام ئه‌و ره‌فتاره‌ی پیره‌پیاوه‌که‌ هێشتا به‌ ته‌واوی به‌ری نه‌دابووم. بیرم له‌ شووشه‌به‌تاڵه‌کان کرده‌وه‌. رۆشتمه‌وه‌ لای ویترینه‌که‌ و سه‌رله‌نوێ شووشه‌کانم بژارده‌وه‌‌.‌ له‌بری ده‌ شووشه‌ی به‌تاڵ، دوازده‌ شووشه‌ی به‌تاڵ له‌ حه‌سێبه‌که‌ی پیره‌پیاوه‌که‌ که‌م کرابوه‌وه‌‌؛ که‌ له‌ سه‌ر یه‌ک ده‌یکرده‌‌ شانزده‌ سینت.!

ساڵی 2008

ئاغایه‌ نه‌ک ئاغازاده‌(1)

سه‌یید موجته‌بای خامنه‌یی کێیه‌؟

· نووسه‌ر: مازيار رادمنش
· وه‌رگێڕ: ئه‌رسه‌لان عه‌زیزی

تێبینی:
خوێنه‌ری به‌ڕیز! ئه‌م وتاره‌ی به‌رده‌ستان وه‌رگێڕدراوی وتارێکه‌ که‌ له‌ زمانی فارسییه‌وه‌ وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی کوردی و‌ هه‌ڵگری کۆڵیک زانیاری باش و به‌که‌ڵکه‌ و هه‌ستم کرد ده‌توانێت؛ له‌ گۆشه‌یه‌کی دیکه‌وه‌‌ تیشک بخاته‌ سه‌ر به‌شێک له‌ رووی ناوه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی جه‌هه‌نه‌می کۆماری ئیسلامی و له‌گه‌ل ئه‌وه‌شدا ده‌مه‌وێت بڵێم؛ وه‌رگێڕانی ئه‌م وتاره‌ به‌ مانای په‌سه‌ند کردنی هێڵی سیاسی و نێوه‌رۆکی گشتی بابه‌ته‌که‌‌‌ له‌ لایه‌ن وه‌رگێره‌وه‌ نییه‌. وه‌رگێڕ
‌
موجته‌با خامنه‌یی کوڕی سه‌یید عه‌لی خامنه‌یی رێبه‌ری هه‌نووکه‌یی کۆماری ئیسلامی ئێرانه‌. ناوی سه‌یید موجته‌با پاش گله‌وبناشته‌کانی که‌ڕووبی له‌ مه‌ڕ ده‌ستتێوه‌ردانی ناوبراو له‌ ره‌هه‌ندی کێبه‌رکێی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆک کۆماری ساڵی 1384/ی هه‌تاویدا، له‌بیر برابووه‌وه‌. به‌ڵام پاش کاره‌ساته‌کانی ئه‌مدوایانه‌ و بۆچوونه‌ تونده‌کانی باوکی له‌ هه‌مبه‌ر ناڕازییان و ریفورمخوازاندا، سه‌رله‌نوێ وه‌ک یه‌کێک له‌ پاڵپشته‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌حمه‌دی نژاد ناوی لێده‌برێت. هه‌ندێک له‌ میدیاکان ته‌نانه‌ت موجته‌با توندئاژۆتر له‌ باوکی هه‌ڵده‌سه‌نگێنن، هه‌رچه‌ند سه‌یید موجته‌با له‌ میدیاکاندا ده‌رناکه‌وێت و هه‌واڵێکی ئه‌وتۆ له‌ بۆچوونه‌کانی له‌ده‌ستدا نییه‌.
ماوه‌یه‌ک به‌ر له‌ ئێسته‌ رۆژنامه‌ی گاردیه‌ن له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێکدا نووسیبووی که‌ موجته‌بای خامنه‌یی سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ره‌هه‌ندی رازی کردنی باوکیدا بۆ پاڵپشتی کردن له‌ ئه‌حمه‌دی نژاد له‌ ساڵی 1384/دا، کاریگه‌ریی ‌هه‌بووه‌؛ له‌ سه‌رکوت کردنی خه‌ڵکیشدا ده‌ستی هه‌بووه‌. به‌ پێی نووسراوه‌ی ئه‌م رۆژنامه‌یه‌، ئایه‌تووڵا خامنه‌ی پێی ناخۆش نییه‌ پاش مردنی خۆی، کوڕه‌که‌ی ببێته‌ جێگری. گه‌نجێکی 40 ساڵه‌، که‌ به‌ هۆی سه‌فه‌ری هاوبه‌ش بۆ وڵاتی بریتانیا، رابردووی دۆستایه‌تی له‌گه‌ل سه‌عید ئیمامی هه‌بووه‌، ئه‌م رۆژانه‌ وه‌ک یه‌کێک له‌ کاریگه‌رترین مۆره‌کانی کوده‌تایه‌ک ده‌ناسرێت، که‌ بووه‌ هۆی سه‌رکه‌وتنی ئه‌حمه‌دی نژاد.

سه‌یید موجته‌با خامنه‌یی کێیه‌؟
سه‌یید موجته‌با حه‌سیه‌نی خامنه‌یی ساڵی 1348/ی هه‌تاوی له‌ تاران (به‌ بۆچوونێکی دیکه‌ له‌ مه‌شهه‌د) له‌ دایک بووه‌. به‌ بنه‌ماڵه‌ ئاخوندزاده‌ن و باوکی سه‌ییدعه‌لی، له‌ ئاخونده‌کانی لایه‌نگری ئایه‌توڵا خومه‌ینی بووه‌ له‌ شاری مه‌شهه‌ددا‌. سه‌یید جه‌وادی باپیریشی له‌ مه‌لا ناسراوه‌کانی سه‌رده‌می خۆی بووه‌ له‌و شاره‌دا‌. دایکی خوجه‌سته‌ی ناوه‌ و دووه‌مین کوڕی بنه‌ماڵه‌که‌یه‌تی. براگه‌وره‌که‌ی،‌ موسته‌فا و دووبرا بچووکه‌که‌شی موحسێن و مه‌یسه‌م/یان ناوه‌. خاوه‌ن دوو خوشکیشه‌ به‌ ناوه‌کانی؛ بشرا و هودا‌. کوڕه‌کان، جگه‌ له‌ مه‌یسه‌م هه‌موویان مه‌لان. سه‌رده‌می منداڵی موجته‌با له‌ شه‌قامی نایب السلته‌نه‌ نزیک به‌ قوتانخانه‌ی عه‌له‌وی و له‌ ته‌نیشت بنه‌ماڵه‌ی ره‌فسه‌نجانی و له‌ ده‌وروبه‌ری (شه‌قامی) ئازه‌ربایجان تێپه‌ڕ بووه‌. ناوبراو رۆشتووه‌ته‌ قوتابخانه‌ی عه‌له‌وی و تا کۆتایی له‌و قوتابخه‌نه‌یه‌دا خه‌ریکی خویندن بووه‌. پێش سۆڕش منداڵ بووه‌ و پاش شۆڕشیش سه‌رقاڵی خویندن.
کورته‌یه‌ک سه‌باره‌ت به‌ بنه‌ماڵه‌ و خوشک و براکانی
باوکی، واته‌ سه‌یید عه‌لی خامنه‌ی مه‌لایه‌ک بووه‌ که‌ له‌ پێش شۆڕشدا به‌ ساکاری ژیاوه‌ و بۆ ته‌واوکردنی خویندن سه‌ری له‌ حوجره‌کانی مه‌شهه‌د و نه‌جه‌ف و قوم داوه‌‌ و یه‌کێک بووه‌ له‌ قوتابییه‌کانی بناغه‌داڕێژی کۆماری ئیسلامی، واته‌ ئایه‌تووڵا خومه‌ینی. خاوه‌نی چه‌ندین رابردووی زیندان و دوورخستنه‌وه‌ بووه‌ له‌ پێش شۆڕشدا و به‌و شێوه‌یه‌ که‌ باسی لێده‌کرێت حه‌زێکی شاعێرانه‌ی هه‌بووه‌ و شاره‌زایی له‌ ئامێری سازیش/دا هه‌یه‌‌. ژماره‌یه‌ک له‌ که‌سانی نزیک به‌ ناوبراو ده‌ڵێن؛ پێوه‌ندییه‌کی نزیکی له‌ گه‌ل ئوستاد ئه‌حمه‌دی عیبادی، ناودارترین سێتارژه‌نی مێژووی هاوچه‌رخی ئێران هه‌بووه‌ و به‌هره‌‌ی له‌ کۆڕی وانه‌کانی ناوبراو وه‌رگرتووه‌. پاش شۆڕش هه‌تا ساڵی 1360/ی هه‌تاوی به ڕێچکه‌ ئه‌ندامی حیزبی کۆماری ئیسلامی، جێگری وه‌زیری به‌رگری، به‌رپرسی سپا و له‌ سه‌ر داوای ئایه‌توڵا مونته‌زه‌ری، به‌رنوێژی جومعه‌ی تاران و نوێنه‌ری یه‌که‌م خولی مه‌جلسی شۆرای میللی له‌ لایه‌ن خه‌ڵکی تارانه‌وه‌ بووه‌. پاشان دوو خولی یه‌ک له‌دوای یه‌ک سه‌رۆک کۆماری ئیسلامی ئێران بووه‌. عه‌لی خامنه‌یی له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشدا وه‌ک مه‌لایه‌کی لایه‌نگری دوکتۆر شه‌ریعه‌تی که‌ له‌ هه‌مبه‌ر ره‌خنه‌گرتن له‌ ناوبراو به‌ توندی له‌ شه‌ریعه‌تی لایه‌نگری ده‌کرد، ناوزه‌د ده‌کرا. خامنه‌یی سه‌ره‌تا جگه‌ره‌ و پاشان پیپی ده‌کێشا و ده‌ڵێن به‌ فه‌رمانی ئایه‌تووڵا خۆمه‌ینی، ئیعتیاده‌که‌ی ته‌رک کردووه‌. سه‌یید عه‌لی خامنه‌یی له‌ گه‌ل کۆڕی شاعێرانی مه‌شهه‌ددا، وه‌ک‌ شه‌فیعی که‌دکه‌نی، موحمه‌د موختاری، م. ئازه‌رم (نیعمه‌توڵای میرزاده‌) و ئه‌خه‌وان سالس/دا پێوه‌ندیی هه‌بووه‌ و له‌ ئیواره‌شیعر‌کانی مه‌شهه‌دیشدا به‌شداری کردووه‌.
پاش مردنی ئایه‌تووڵا خومه‌ینی، خۆبره‌گانی رێبه‌ری له‌ هه‌وڵێکدا بۆ دۆزینه‌وه‌ی رێبه‌رێکی نوێ، به‌ پشت به‌ستن به‌ بیره‌وه‌رییه‌کانی ئایه‌تووڵا ره‌فسه‌نجانی، سه‌باره‌ت به‌ پێشنیازی خامنه‌ی له‌ لایه‌ن ئایه‌تووڵا خومه‌ینییه‌وه‌ بۆ پۆستی رێبه‌ریی و خه‌وبینی ئایه‌تووڵا ئه‌رده‌بیلی سه‌باره‌ت به‌ ره‌زامه‌ندی ریبه‌ری کۆچکردووی شۆڕش، حجت الئیسلام خامنه‌یی له‌ ناکاو له‌ قه‌واره‌ی پێشووی هاته‌ ده‌رێ و به‌ره‌و لوتکه‌ی فه‌قاهه‌ت و ئایه‌تووڵاهی هه‌ڵکشا، که‌ بۆ راگرتنی هاوکێشی له‌ نیزامی سیاسی وڵاتدا پێویست بوو. پاش ئه‌م بڕیاره‌ ئایه‌تووڵا خامنه‌یی هه‌رچی زیاتر له‌‌ قۆڵی توندئاژۆی ناوده‌سه‌‌ڵات نزیک بووه‌وه‌ و پانتایی ده‌سه‌ڵاتی خۆشی به‌رینتر کرده‌وه‌. ئایه‌تووڵا خامنه‌یی به‌ هۆی هه‌ردوو دۆسیه‌ی ئامیا و میکۆنۆس/ه‌وه‌ له‌ لایه‌ن ناوه‌نده‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ قه‌زاییه‌کانه‌وه‌‌ له‌ ژیرچاوه‌دێریدایه‌. ناو براو له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی 1384 و 1388/ی هه‌تاویدا له‌ مه‌حموود ئه‌حمه‌دی نژاد پاڵپشتی کرد. هه‌روه‌ها له‌ ناو خه‌ڵکدا به‌وه‌ تاوانباره‌ که‌ جڵه‌وی ئه‌و کوده‌تایه‌ی له‌ ده‌ستدایه‌، که‌ ئاکامی سه‌رله‌نوێی سه‌رکۆماری ئه‌حمه‌دی نژادی لێکه‌وته‌وه‌.
سه‌یید هادی خامنه‌یی مامی سه‌یید موجته‌با یه‌کێک له‌ تێکۆشه‌رانی پێش شۆڕش و ریفورمخوازانی پاش شۆڕش/ه. ناوبراو یه‌کێک بووه‌ له‌ ئه‌ندامانی دامه‌زرێنه‌ری مه‌جمه‌عی رووحانیونی خه‌باتگێڕ،‌ که‌ له‌ ساڵی 1372/ی هه‌تاویدا رۆژنامه‌ی جیهانی ئیسلام وساڵی 1379/ی هه‌تاوی رۆژنامه‌ی حه‌یاتی نوێ/ی بڵاوده‌کرده‌وه. ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ له‌ لایه‌ن دادگای تایبه‌ت به‌ روحانیه‌ته‌وه‌ داخرا. جێگای ئاماژه‌یه‌ که‌ بانگهێشتی ناوبراو بۆ دادگا له‌ پێوه‌ندی له‌ گه‌ل دۆسیه‌ی شارام جه‌زایری و به‌ هۆی وه‌رگرتنی 500 میلیون تمه‌ن، له‌ ناو کۆڕوکۆبوونه‌وه‌ سیاسییه‌کاندا هه‌رایه‌کی زۆری لێکه‌وته‌وه‌.
‌ پووری سه‌یید موجته‌با واته‌ سه‌ییده‌ به‌دری، هاوسه‌ری شێخ عه‌لی تارانییه‌ که‌ مه‌لایه‌کی تێکۆشه‌ری سه‌رده‌می سۆڕشی ئیسلامی و ئه‌ندامی مه‌جلسی خوبره‌گانی رێبه‌ریی بووه‌ بۆ‌ شاری مه‌شهه‌د که‌ پاش شۆڕش، به‌ره‌به‌ر له‌ مه‌لاکانی ده‌سه‌ڵاتدار کشایه‌وه‌ و له‌ خاکه‌لێوه‌ی 1363/ی هه‌تاویدا، هه‌ڵهات و رۆشته‌ وڵاتی عێراق که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ گه‌ل ئێران له‌ کاتی شه‌ڕدا بوو. ناوبراو له‌و وڵاته‌دا په‌نابه‌ریی سیاسی وه‌رگرت. پاشان له‌ مانگی گوڵانی 1364/دا پووره‌که‌، واته‌؛ به‌دری حه‌سه‌ینی خامنه‌یی له‌ گه‌ل سێ کچ و دوو کوڕه‌که‌ی به‌ شیوه‌ی نایاسایی و به‌ناو به‌ره‌کانی شه‌ڕدا رۆشتنه‌ عێراق و گه‌شتنه‌ لای شێخ عه‌لی تارانی. پاش ماوه‌یه‌کی درێژ و له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی خه‌لیج/دا ناوبراو له‌گه‌ل بنه‌ماڵه‌که‌یدا، له‌سه‌ر زه‌مانه‌تی ئایه‌توولا خامنه‌یی گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ئێران.
برا گه‌وره‌که‌ی، واته‌ حجت الاسلام و المسلمین سه‌یید مسته‌فا خامنه‌یی، یه‌کێک بووه‌ له‌ شاگرده‌کانی باوکی و ئایه‌تووڵا موجته‌هیدی و ئایه‌تووڵا شاهروودی‌. ناوبراو خاوه‌ن بنه‌ماڵه‌یه‌‌ و خێزانه‌که‌ی کچی ئایه‌تووڵا عه‌زیزی خوشوه‌قت/ه‌ که‌ ‌ مه‌لاێه‌کی سه‌ربه قۆڵی راستی یاریده‌ری ئه‌حمه‌دی نژاده‌. برابچووکه‌که‌ی واته‌ حجت الئیسلام سه‌یید موحسێن خامنه‌ییش، یه‌کیک بووه‌ له‌ شاگرده‌کانی باوکی و ئایه‌تووڵا خه‌ڕازی و ئایه‌تووڵا موجته‌هیدی و ئایه‌تووڵا شاهروودی. خێزانه‌که‌ی کچی ئایه‌تووڵا خه‌ڕازییه‌ که‌ ده‌بێته‌ خوشکی سادق خه‌ڕازی‌. دوو خوشکه‌که‌شی واته‌ بوشرا و هودا ده‌رچووی قوتابخانه‌ی ره‌فا/هن. کچه‌ گه‌وره‌که‌ی بنه‌ماڵی بوشرا، خێزانی کۆره‌که‌ی ئایه‌تووڵا گوڵپایه‌گانییه،‌ که‌ به‌رپرسایه‌تی ده‌فته‌ری رێبه‌ری نیزامی له‌ ئه‌ستۆدایه‌.
سه‌یید موجته‌با پاش شۆڕش
کاتێک شۆڕش سه‌رکه‌وت موجته‌با هێشتا منداڵ بوو. بنه‌ماڵه‌ی خامنه‌یی وه‌کوو بنه‌ماڵه‌ی مالا گه‌وره‌کانی نێو بازنه‌ی ده‌سه‌ڵات چوونه‌ ژێر تۆڕی چاوه‌دێریی زیاتر. تا کاتی تێرۆره‌کان له‌ گه‌ل بنه‌ماڵه‌که‌ی له‌ شه‌قامی ئازه‌ربایجاندا ده‌ژیا. به‌ڵام پاش تێرۆره‌کانی سازمانی موجاهیدین بنه‌ماڵه‌ی رێبه‌ری هه‌نووکه‌ی نیزام، پارێزگارییه‌کی قایمتریان بۆ دابینکرا. تا ئه‌و کاته‌ی باوکی بووه‌ سه‌رۆک کۆمار، سه‌یید موجته‌با له‌گه‌ل بنه‌ماڵه‌که‌ی له‌ (شه‌قامی) پاستۆردا ده‌ژیان. له‌م کاته‌دا و له‌ ساڵی 1366/ی هه‌تاویدا توانی خویندن ته‌واو بکات. به‌ پێی وته‌ی که‌سانی نزیک به‌م بنه‌ماڵه‌یه‌،‌ ناوبراو له‌گه‌ل برا گه‌وره‌که‌ی واته‌ سه‌یید موسته‌فا، خاوه‌نی رابردووی رۆشتنه‌ به‌ره‌کانی شه‌ڕن‌. سه‌یید موجته‌با له ‌گه‌ل میهدی هاشمی نێردران بۆ به‌ره‌کانی شه‌ڕ و سه‌ردار فه‌زلی و نوورعه‌لی شووشتری ئه‌وه‌یان واژۆ کردووه‌. پاش کۆتایی شه‌ڕ و کۆچی دوایی رێبه‌ری شۆڕشی ئیسلامی، ئایه‌تووڵا خامنه‌یی بووه‌ رێبه‌ر. له‌و کاته‌وه‌ تا ئێستا ئایه‌تووڵا خامنه‌یی پێشی به‌وه‌ گرتووه‌ که‌ منداڵه‌کانی له‌ پێش چاوی خه‌ڵکدا ده‌رکه‌ون‌. راده‌ی قایم بوونی پارێزگاریی له‌م بنه‌ماڵه‌یه‌، بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ته‌نانه‌ت خه‌ڵک نه‌زانن که‌ رێبه‌ر چه‌ند منداڵی هه‌یه‌. له‌ بنه‌ڕه‌تڕا، که‌س نه‌یده‌زانی که‌ ئایا کوڕه‌کانی ئایه‌تووڵا خامنه‌یی ده‌ستیان له‌ کاروباری سیاستدا هه‌یه‌ یان نه‌؟ تا ئه‌وکاته‌ی که‌ ناتیق نووری له‌ ساڵی 1384دا په‌رده‌ی له‌ سه‌ر تێکۆشانه‌ سیاسییه‌کانی سه‌یید موجته‌با هه‌ڵدایه‌وه‌.
سه‌ره‌تای تێکۆشانی سیاسی
هه‌رچه‌ند ده‌ڵین که‌ سه‌یید موجته‌با پێش ساڵی 1384/یش تێکۆشانی سیاسی هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌م پیوه‌ندییه‌دا به‌ڵگه‌یه‌ک به‌ ده‌سته‌وه‌ نییه‌. ناوبراو له‌ ساڵی1383 و 1384/ی هه‌تاویدا و له‌ گه‌رمه‌ی پڕوپاگه‌نده‌کانی هه‌ڵبژاردندا، چووه‌ که‌مپه‌ینی قاڵیباف و ئه‌حمه‌دی نژاد و له‌ ئاکامیشدا بۆ ناوبراو تێده‌کۆشا. ئه‌م کرده‌وه‌یه‌ سه‌ره‌تا بووه‌ هۆی هه‌ڵبڕینی ده‌نگی ناڕه‌زایه‌تی ناتیق نووری و پاشان یه‌کێک له‌ پاڵێوراوانی سه‌رۆک کۆماریی، واته‌ میهدی که‌ڕووبی. میهدی که‌رووبی له‌ نامه‌یه‌کدا که‌ رۆژی 29/ی جۆزه‌ردان بۆ رێبه‌ر‌ی نووسیبوو له‌ په‌ناوه‌‌ شکایه‌تی له‌ کرده‌وه‌کانی سه‌یید موجته‌با کردبوو؛ "سه‌ره‌ڕای شه‌فافییه‌ت له‌ بۆچوونه‌کانی جه‌نابتاندا، هه‌واڵگه‌لێک سه‌باره‌ت به‌ پاڵپشتی کوڕه‌ به‌ڕیزه‌که‌تان ـ ئاغا سه‌یید موجته‌با ـ له‌ یه‌کێک له‌ پاڵێوراوان بڵاو بووه‌ته‌‌وه‌. پاشانیش بیستم که‌ یه‌کێک له‌ گه‌وره‌کان، به‌ به‌ڕێزتانیان وتبوو‌ که‌ " ئاغازاده‌ی به‌ڕێزتان له‌ فڵانه‌ که‌س پاڵپشتی ده‌کات" و ئێوه‌ش فه‌رمووبووتان‌ " ئه‌و ئاغایه‌، نه‌ک ئاغا زاده‌" و به‌ هه‌ر حاڵ ده‌رکه‌وت که‌ پاڵپشتییه‌کان بیرووڕای تایبه‌تی ئاغا موجته‌با بووه‌.
له‌هه‌مان کاتدا هه‌واڵگه‌لێک سه‌باره‌ت به‌ تێکۆشانی ناوبراو به‌ قانزانجی یه‌کێک له‌ پاڵێوراوان ـ که‌ سێ رۆژ پێش هه‌ڵبژاردن ئه‌ستێره‌ی به‌ختی هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه‌ و ده‌رگای ره‌حمه‌‌ت به‌ره‌و که‌سێکی دیکه‌ کرایه‌وه‌ ـ و ته‌نانه‌ت هاتووچۆ بۆ بنکه‌ی پڕووپاگه‌ندی هه‌ڵبژاردنی ئه‌و پاڵێوراوه‌ش بڵاو بووه‌وه‌. به‌ڕێزتان به‌باشی ده‌زانن که‌ ده‌ستتێوه‌ردانی هه‌ڵنه‌سه‌نگێندراوی هه‌ندی له‌ به‌رپرسانی رۆحانی و سیاسی له‌ سالانی رابردوودا، ئاکارگه‌لێکی نه‌رێنیی به‌ربڵاوی بۆ وه‌ڵات و نیزام به‌دواوه‌ بووه‌. به‌و هۆیه‌وه‌ به‌نده‌، به‌ دڵپاکیی و رێز و دڵسۆزی بۆ به‌ڕێزتان داواده‌که‌م؛ رێگا مه‌ده‌ن ئه‌زموونێکی دیکه‌ له‌ سه‌ر ئه‌زموونه‌کانی پێشوو که‌ڵه‌که‌ بێت. چوون به‌ڕێزتان جیێگری ئیمامێکن که‌ کاتێک له‌ کاره‌ساتێکدا که‌سانێک ده‌نگۆی ئه‌وه‌یان بڵاو ده‌کرده‌وه‌؛ که‌ ره‌حمه‌تی، ئایه‌تووڵا حاج مسته‌فا خومه‌ینی بووه‌ته‌ هۆی سازبوونی جۆره‌ به‌ربه‌ستییه‌ک له‌ رێگای پیوه‌ندی خه‌ڵک و ئیمامدا، سه‌ره‌ڕای جێ و شوێنی فیکریی و فیقهی ره‌حمه‌تی بڕیاری ده‌دا که‌ " ئه‌وان ده‌ستتێوه‌ردانی ئه‌و کارانه‌ی که‌ پیوه‌ندییان به‌ منه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌که‌ن"
قسه‌کانی که‌ڕووبی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ ته‌وژمی ده‌نگۆ‌، له‌ ده‌ورووبه‌ری سه‌یید موجته‌با ئه‌وه‌ند به‌رز بێته‌وه‌ که‌ هه‌واڵی راست له‌ درۆ جوێ نه‌کرێته‌وه‌. هه‌ندێک له‌مباره‌وه‌ ده‌ڵێن که‌ سه‌ردار حه‌جازی و ئاغای وه‌حید که‌ هه‌مه‌کاره‌ی ده‌فته‌ری رێبه‌رین بۆ خۆیان نۆکه‌ری سه‌یید موجته‌بان. ئه‌و له‌ رێگای سه‌رچاوه‌کانیه‌وه‌ ده‌ڵێت؛ که‌ سه‌یید موجته‌با زۆربه‌ی کرده‌وه‌کانی به‌ پاڵپشتی له‌ گه‌ل گرووپه‌‌ ئیتلاعاتییه‌که‌ی دژ یان به‌ قانزانجی به‌رپرسانی ناو ده‌سه‌ڵات به‌ئه‌نجام ده‌گه‌ێنن. ده‌نگۆکان تا ئه‌و راده‌یه‌ چوونه‌ پێشێ، که‌ ته‌نانه‌ت هه‌ڵبژاردنی فه‌رمانده‌کانی هێزی چه‌کداری یان ته‌نانه‌ت سیاسه‌ته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی ده‌سه‌ڵات به‌ سه‌یید موجته‌باوه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌. ده‌گوترێ که‌ ناوبراو له‌ گه‌ل شۆرای فه‌رمانده‌رانی سپادا پێوندییه‌کی قووڵی هه‌یه‌ و خاوه‌نی کاریگه‌رییه‌کی باڵایه‌ ‌ له‌ ناو توێژه‌کانی سه‌ره‌وه‌ی بواری سیاسی و چه‌کداری وه‌ڵاتدا. به‌و جۆره‌ی که‌ له‌ کۆڕوکۆبوونه‌وه‌کاندا باس ده‌کرێت؛ ناوبراو له‌ ساڵی 1384/ه‌وه‌ بووه‌ته‌ موجته‌هید و ده‌ره‌جه‌ی ئیجتیهاده‌که‌شی له‌ لایه‌ن ئایه‌تووڵا موسباح یه‌زدییه‌وه‌ واژۆ کراوه‌. ئایه‌تووڵا خامنه‌یی له‌ کۆڕێکی دۆستانه‌دا له‌ ساڵی 83ـ 84/دا هه‌واڵی بوونه‌ موجته‌هیدی کوڕه‌که‌ی راگه‌یاندبوو. به‌ڵام راده‌ی خوینه‌واری سه‌یید موجته‌با جگه‌ له‌ به‌شداری له‌ کۆبوونه‌وه‌کانی وانه‌ وتنه‌وه‌ی باوکی و ئایه‌تووڵا شاهروودی و ئایه‌تووڵا موجته‌هیدی تارانی و ئایه‌تووڵا خه‌ڕازی له‌ تاراندا، له‌ ساڵی 1378/ه‌وه‌ چووه‌ته‌ قوم و له‌ حه‌وزه‌ی عیلمیه‌دا ده‌رباز بووه‌و له‌ ده‌وره‌ی به‌رزی حه‌وزه‌ویدا خویندوویه‌تی. له‌ ئوستاده‌کانی قوم جگه‌ له‌م ئایاتانه؛‌ موسباح، خه‌ڕازی و سافی، هه‌واڵێکی دیکه‌ له‌ده‌ستدا نییه‌.
موجته‌بای خامنه‌یی و کووده‌تای هه‌ڵبژاردن
پاش 22/ی جۆزه‌ردانی ئه‌م ساڵ و بڵاوبوونه‌وه‌ ناوی ئه‌حمه‌دی نژاد وه‌ک سه‌رکه‌وتووی هه‌ڵبژاردن، ناوی موجته‌با زیاتر له‌ هه‌میشه‌ به‌رگوی ده‌که‌وت. ئه‌م جاره‌ باس له‌وه‌ ده‌کرا که‌ له‌‌ودیوی کووده‌تاکه‌وه‌، که‌ بووه‌ هۆی سه‌رکه‌وتنی ئه‌حمه‌دی نژاد، سه‌یید موجته‌با و پاڵپشتیی ئایه‌تووڵا خامنه‌یی له پشت بووه‌. به‌ڵام هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئایه‌تووڵا تێده‌کۆشێ به‌ سازکردنی گرووپێکی نوێ له‌ موجته‌هدینی گه‌نج، به‌ یارمه‌تی ناوه‌نده‌که‌ی ئیمام موسباح یه‌زدی، مه‌جلسی خوبره‌گان به‌ ده‌ست گه‌نجگه‌ڵێکه‌وه‌ بسپێرێت که‌ له‌ گه‌ل کوڕه‌که‌ی ته‌بان و له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ کوڕه‌که‌ی وه‌ک جێگر بۆ پاش مردنی خۆی ئاماده‌ بکات. هه‌روه‌ها له‌به‌ر شێوه‌ی روانینی سه‌یید موجته‌با و ئایه‌تووڵا خامنه‌یی، ئه‌وان ده‌ستایان دایه‌ کارگه‌لێک که‌ موهندیس موسه‌وی، که‌ هه‌لبژارده‌ی خه‌ڵک بوو؛ نه‌توانێت ببێته‌ سه‌رۆک کۆمار و مه‌حموودی ئه‌حمه‌دی نژاد بۆ گه‌یشتن به‌و شته‌ی ده‌یانهه‌وێت، واته‌ پێشگیری له‌ ده‌سه‌ڵاتگرتنی موشارکت و سازمانی موجاهیدین ده‌ستی به‌و کورسییه‌ بگات.
به‌لام سه‌رچاوه‌یه‌کی حه‌وزه‌وی له‌ شاری قوم/دا له‌مباره‌وه‌ ده‌ڵێت؛ هه‌رچه‌ند ئه‌م شتانه‌ ئه‌مرۆ ده‌نگۆیه‌ به‌ڵام ره‌نگه‌ دواتر وه‌ک واقیع ده‌ربچن. ئه‌وه‌ی که‌ سه‌یید موجته‌با بتوانێت پاش رێبه‌ریی له‌ لایه‌ن خوبره‌گانه‌وه‌ دیاری بکرێت؛ له‌ حاڵی حازردا وه‌ک گاڵته‌ ده‌چێت. چوون زۆربه‌ی ئه‌ندامانی خوبره‌گان به‌م پۆسته‌‌ نزیکترن. به‌ڵام دووریش نییه‌ به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی که‌ له‌م کاته‌دا، ئایه‌تووڵا خامنه‌یی تازه‌ پێی ناوه‌ته‌ 70 ساڵییه‌وه‌ و نه‌خۆشییه‌کی چاره‌سه‌رنه‌کراوی ئه‌وتۆی نییه‌؛ له‌ ساڵانی داهاتوودا زیاتر له‌مه‌ خۆی ده‌ربخات و بیه‌وێت ئه‌م ده‌نگۆیانه‌ وه‌ڕاست گه‌ڕێت. راگه‌ێنه‌‌کان عاده‌تیانه‌ هه‌ندێ که‌س گه‌وره‌ بکه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ که‌ دواتر بۆ خۆشیان لێی ده‌ترسێن. نمونه‌که‌ی موسباح یه‌زدییه‌ و ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆش سه‌یید موجته‌با "به‌ بڕوای من ئاخێزی هه‌نووکه‌یی سه‌یید موجته‌با بۆ پۆستی رێبه‌ری ته‌نیا ده‌نگۆێکه‌‌" پاشان ده‌ڵێت؛ ساڵی 1387/دا بوو که‌ موجته‌با هاته‌ قوم، ئه‌وکاته‌ ته‌نانه‌ت عه‌مامشی به‌سه‌ره‌وه‌ نه‌بوو، چۆن ده‌کرێت له‌م ماوه‌ کورته‌دا ده‌ستی به‌م روتبه‌یه‌‌ گه‌شتبێ؟ کام ئه‌قڵی سالم ئه‌مه‌ی بۆ قه‌بووڵ ده‌کرێت؟ ئه‌مانه‌ ده‌نگۆگه‌لێکه‌ که‌ خه‌ڵک بۆ خۆی سازی ده‌کات. ئه‌گینا به‌لانی زۆره‌وه‌، ته‌نیا حجت الئیسلامێکه‌‌.
سه‌یید موجته‌بای حه‌سینی خامنه‌یی له‌ ساڵی 1378/دا له‌ گه‌ل کچه‌که‌ی غوڵامعه‌لی حه‌دادی عادل که‌ ئه‌و کاته‌ ته‌نیا مامۆستای زانستگا و ئه‌ندامی فه‌رهه‌نگستان بوو‌؛ زه‌ماوه‌ندی کرد. حه‌داد عادل له‌باره‌ی چۆنیه‌تی زه‌ماوه‌ندی کچه‌که‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت؛ ‌ خێزانی ریبه‌ری، یه‌که‌م جار ساڵی 1377/ی هه‌تاوی کاتێک که‌ کچه‌که‌ی 17/ی ساڵی ته‌مه‌ن بووه‌، خوازبێنی لێکردوون. ئه‌گه‌رچی کچه‌که‌یان پێ باش ئه‌بێت؛ به‌ڵام ئیستخاره‌که‌ی باش ده‌رناچێت و به‌م هۆیه‌وه‌ زه‌ماوه‌نده‌که‌ سه‌رناگرێت. ساڵێک دواتر دیسان خوازبێنی ده‌که‌ن. دایکی سه‌یید موجته‌با کچه‌که‌ی به که‌یفێ ده‌بێت، جارێکی دیکه‌ ئیستخاره‌ ده‌کات و چوون ئیستخاره‌که‌ باش ده‌ردێت، دێنه‌ خوازبێنی" پاش کاره‌ سه‌ره‌تاییه‌کان، رۆژێک کوڕه‌که‌ی ئاغا و دایکی به‌ قه‌واره‌یه‌ک پارچه‌وه‌ که‌ وه‌ک دیاری بۆ بووکیان هێنابوو، هاتن و باسمان کرد و پاش رۆشتنی ئاغا موجته‌با، رای کچه‌که‌م پرسی، کچه‌که‌ش رازی بوو. پاش چه‌ند رۆژ به‌ خزمه‌تی ئاغا گه‌شتین. ئاغا فه‌رموویان، ئاغای دوکتۆر! خه‌ریکه‌ ده‌بینه‌ خزم. گوتم؛ چۆن؟ گوتیان ماڵه‌وه‌ هاتن و به‌دڵیان بووه‌ و له‌ قسه‌وباسه‌کانیشدا به‌ ئاکامی ته‌وا گه‌شتوون. ڕای ئیوه‌ چییه‌؟ وتم ئاغا! رای ئێمه‌ش له‌ده‌ست جه‌نابتاندایه‌. ئاغا فه‌رموویان؛ نه‌! ئیوه‌، دکتۆر و مامۆستای زانستگان و خێزانیشتان هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌. ژیانی ئێوه‌ له‌باره‌. به‌ڵام ژیانی من وانییه‌. ئه‌گه‌ر بمه‌وێت هه‌موو ژیانه‌که‌م باربکه‌م، جگه‌ له‌ کتێبه‌کانم ، وانێت بارێک ده‌بێت. ئێره‌ش دوو دیوه‌خان و به‌رهێوانێک ده‌بێت که‌ ئاغایان و به‌رپرسان دێن و له‌وێدا چاویان پێمده‌که‌وێت. من پاره‌م نییه‌ ماڵ بکڕم. ماڵێکم به‌کرێ گرتووه‌ له‌ نهۆمێکیدا مسته‌فا و له‌ نهۆمه‌که‌ی دیکه‌شیدا موجته‌با ده‌ژی. له‌گه‌ل کچه‌که‌ت قسه‌ بکه‌ نه‌کا هه‌ست بکات؛ ئێسته‌ که‌ ده‌بێته‌ بووکی رێبه‌ر، شتێک به‌ خه‌یاڵیدا ختوور بکات. ئێمه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ژین، به‌ڵام ئێوه‌ ژیانێکی تا راده‌یه‌ک باشتان هه‌یه‌. ئێسته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان بیانه‌وێت بێنه‌ ناو ژیانێکی له‌م چه‌شنه‌، تۆزێک زه‌حمه‌ته‌."
حه‌داد عادڵ پاشان ئاماژه‌ به‌ ژیانی ساکاری کچه‌که‌ی له‌ قومدا ده‌کات، ئه‌وه‌ی که‌ زه‌ماوه‌ندی کچه‌که‌ی له‌وپه‌ڕی ساده‌ییدا به‌ڕێوه‌ چووه‌ و ته‌نانه‌ت حه‌ڵقه‌ی بووکێنییه‌که‌ی هی ئایه‌تووڵا خامنه‌یی بووه‌. به‌ ره‌وایه‌تی حه‌داد، زه‌ماوه‌نده‌که‌ ئه‌وه‌نده‌ ساده‌ بووه‌ که‌ " ئاغای خامنه‌یی شامی به‌ر نه‌که‌وت و ئه‌وان شه‌وی زه‌ماوه‌ند ته‌نیا له‌ته‌ نانێکیان خواردووه‌"! چیرۆکی نانی شه‌وی زه‌ماوه‌نده‌که‌ی موجته‌با خامنه‌یی، وه‌ک چیرۆکی بلۆکه‌ بوونی یه‌ک میلیارد و شش سه‌د میلیون دۆلار له‌ حه‌سێبه‌که‌یدا له‌ شاری له‌نده‌ن، که‌ له‌م ماوه‌یه‌دا له‌لایه‌ن هه‌ندێ سایته‌وه‌ باسی لێده‌کرێت ـ به‌شێکن له‌و رازانه‌ی که‌ وه‌ک رازه‌کانی دیکه‌ی ژیانی سیاسی له‌ ئێراندا‌ ده‌بێت رۆژێک په‌رده‌یان له‌سه‌ر هه‌ڵدرێته‌وه‌.
سه‌رچاوه‌:

1. ئه‌م وتاره‌ له‌ روز آنلاین، ایران امروز و چه‌ند ماڵپه‌ڕێکی دیکه‌ به‌ فارسی بلاوبووه‌ته‌وه‌.

انتخابات دهم،
تعمیق شکافها و مجالی برای دگردیسی

• ارسلان عزیزی
Azizi61615@yahoo.com

در حالی که‌ به‌ زمان برگزاری انتخابات ریاست جمهوری‌ کمتر از چند روز باقی نمانده‌ است؛ تواتر و دامنه‌ی امواج تبلیغات انتخاباتی، هیجان عمومی و گفت و شنود و مناظره‌های کاندیداتورها که‌ در تمام حیات جمهوری اسلامی بی سابقه‌ بوده‌ است و مهمتر از همه‌ افشاگریهای که‌ به‌ شناخت واقعی چهره‌ی کریه‌ سردامداران رژیم، نمود عینی تری بخشیده‌ است؛ نه‌ تنها ساحل خودیها که‌ حوزه‌ی غیرخودیها را هم به‌ شیوه‌ی بی سابقه‌ای درنوردیده است. تعمیق شکاف در جبهه‌ی خودیها و در رفتار جناحهای حاکمیت که‌ در روزهای اخیر به‌ شیوه‌ی بی سابقه‌ای از مرزها و خطوط قرمز، فراتر رفته‌ است؛ می تواند پرتره‌ و نمایش آشکاری از عمق بحران و بستر مناسبی برای ریزش فراگیر و دامنه‌دارتری در نظر گرفته‌ شود. اما دامنه‌ی شکاف و تعمیق بحران در شرایط کنونی، تنها شامل حال پوزسیون و در یک کلام قشرها و لایه‌های مختلف قدرت نشده‌ است. اپوزسیون چه‌ در شکل نرم و منطبق با شرایط و چه‌ در هیات برانداز و سرنگونی طلب آن تا این اندازه‌ دچار دگرگونه‌گی و تغییر در رفتار و تردید در تحلیل شرایط موجود نبوده‌ است. در کنار تردید بخشی از احزاب و گروهها سیاسی در شرکت یا عدم مشارکت در انتخابات، محافل و گروههایی از طیفهای مختلف اپوزسیون با صراحت انتخابات را تحریم کرده‌اند و یا با تعابیر مختلف به تقویت ‌ جبهه‌ی مشارکت حداکثری پیوسته‌اند. دلایل آن بخش از اپوزسیون که‌ راه تحریم و بایکوت انتخابات را در پیش گرفته‌اند، روشن و مشخص است. به‌ همین دلیل، اطلاعیه‌ و بیانییه‌های تحریمی ها تا حدود زیادی داری شباهت و هم گونه‌گی است. اما مشارکتی ها، نه‌ در خواستگاه اجتماعی‌ و دلایل حضور در پای صندوقهای رای دارای قرابت و نزدیکی هستند و نه حتا‌ در سهم بری از پیروزی یا شکست این یا آن کاندیدا زینفع و متضرر. به‌ همین دلیل حتی در انتخاب کاندیدای که‌ مردم را به‌ حمایت از وی ترغیب کنند، دچار اختلاف و تشتت هستند. در اینکه‌ آرای این بخش از اپوزسیون با همه‌ی طیف ها و لایه‌ها اجتماعی آن به‌ حمایت از کروبی و موسوی اختصاص خواهد یافت، تردیدی وجود ندارد. این انتخاب از آنجا ناشی می شود که‌ هدف بسیاری تنها شکست احمدی نژاد و در نهایت گشودن پنجره‌ای برای تنفس و امکان یافتن فرجی در کار فروبسته‌ جامعه‌ی ایران تعریف شده‌است. بسیاری از تحریمیها هم تا حدود زیادی در این آرزو با مشارکتی ها هم نوا و سهیم اند. اما با دیدن گذشته‌ و سیمای کنونی اصلاح طلبان و قواعد بازی انتخابات، راهی جز تحریم و عدم همنوایی با کاندیداها برای خود نمی یابند. از طرفی دیگر اختلاف در خواستگاه‌ اجتماعی و ناهمگونی دلایل حضور مشارکتی های غیر دولتی از یک طرف و نبود وحدت و اراده‌ لازم در سمت و سو دادن به‌ گرایش های مستقل از حاکمیت، که‌ هم هدفمند و ترقی خواهانه جلو کند و‌ هم سودایی غیر از برکرسی نشاندن این یا آن نماینده‌ی جناح اصلاح طلب را تعقیب کند؛ سبب شده‌ است؛ مشارکت آنها علاوه‌ بر بالابردن مقطعی و بدون پشتوانه ‌ سطح مطالبات جامعه‌، در نهایت تنها در افزایش آری ریخته‌ شده‌ در صندوق های رای بازتاب یابد. جنبش و تقلای اپوزسیون مشارکت طلب، فاقد اراده‌ی لازم، تشکیلات مستقل و ابزارهای کارآمد است و در فردای انتخابات به‌ ناچار تن به‌ عقب نشینی و پذیرش مصلحت ها و خطوط قرمز نظام و پذیرش میدان بازیی خواهد بود که‌ برایش تعیین شده‌ است، مگر اینکه‌ جنبش های اجتماعی، اعم از ‌ مشارکتی و تحریمی ها ؛ فراتر از شکست احمدی نژاد از فضای موجود به‌ نفع ارتقا و بالا بردن پرچم مستقل خود اقدام و فضا را بنفع خود تغییر دهند. در این راستا اتفاقا، هر دو نماینده‌ گرایش های اصلاح طلبان دولتی‌ در صورت پیروزی، مانند سلف خود نه‌ تنها از به‌ کف رساندن توقعاتی که‌ در این روزها به‌ شیوه‌ی کم سابقه‌ای به‌ سطح رسیده‌ است؛ کوشش خواهند کرد؛ چنانچه‌ ایدئولوگهای مدافع اصلاح ساختار نظام تئوکراتیک و مدافعان ادامه‌ی اصلاحات دولتی،ناکامی های گذشته‌ و شکلست جمع اصلاح طلبان اولی را ناشی از تندروی و زیاده‌خواهی برخی از لایه‌های این جریان می دانند، و حاضر به‌ پذیرش این واقعیت نیستند؛ که‌ شکست را در عدم اراده‌ی لازم برای گذار از تابو ها و پیگیری مطالبات جامعه‌ با پشتوانه‌ی توده‌ای می بیند. در واقع اصلاح طلبی، موسوی ـ کروبی خارج از شکست احمدی نژاد که‌ به‌ خواست فراگیر همه‌ بدل شده‌ است، بقول بسیاری کمتر از کف مطالبات جامعه‌ و پائین تر از حداقل مطالبات بسیاری از مدافعان کنونی آنان است. در اینکه‌ ضربه و سنگینی آرای اصلاح طلبان‌ در این دوره‌، هم به‌ دلیل فراوانی رسانه‌های غیر دولتی در راستای تحریم انتخابات و از همه‌ مهمتر تجربه‌ی شکست و کارنامه‌ی سیاه‌ اصلاح طلبان در عدم پیگیری وعده‌ها و سمت و سو دادن به‌ افزایش قدرت جمهوریت بزک شده‌ در برابر کلیت تئوکراتیک نظام، در هر دو دوره‌ی ریاست جمهوری خاتمی، کمتر و کم جان تر خواهد بود؛ تردیدی وجود ندارد. اندک فضای هیجانی کنونی که‌ باید حداکثر استفاده‌ از آن صورت بگیرد، تا زمانی که‌ در کنترل و در راستای گرم کردن تنور انتخابات عمل می کند؛ نمی تواند در فردای انتخابات بر استمرار مطالبه‌طلبی، وزن و سنگینی خود را حفظ کند. سیستم تئوکراتیک حاکم بر ایران علیرغم این اصل مهم در قانون اساسی که‌؛ « نظام کشور ايران، نظامی است بر پايه ی ايمان به خدا، اختصاص حاکميت به او، لزوم تسليم در برابر امر او، ايمان به وحی الهی و نقش بنيادين آن در بيان قوانين... ايمان به امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن» همواره‌ کوشش کرده‌ است برای بقای خود و بعضا مناسبات دیپلماتیک از جهان مادی و آرای شهروندان، کسب مشروعیت کند و تا جایی که‌ کلیت سیستم آسیب جدی نبیند؛ برای چنین مشروعیتی هم حاضر به‌ پرداخت هزینه‌ و باج دهی سیاسی است. در اینکه‌ لایه‌ها و گرایشات اجتماعی در سی سال گذشته‌ برای گرفتن برخی از حقوق خود، با‌ سیستم تئوکراتیک وارد معامله‌ شده‌اند، تردیدی نیست؛ اما تجربه این گونه‌ مشارکتها‌ ثابت کرده‌ است،‌ به‌ دلیل ابزارهای کارآمدی که‌ در ساختار و دستگاههای نیرومند‌ و حافظ بخش غیر انتخابی تعبیه‌ شده‌اند؛ بالا رفتن توقعات و در یک کلام جنبشی که‌ در این دوره‌ مطالبه‌ محور نام گرفته‌ است، نه‌ در گذشته‌ و نه‌ در انتخابات این دوره‌ نخواهد توانست ؛ در زیر چراغ کم نور جمهوریت نظام، از پشم چنین سیستمی برای خود کلاه و نمدی ببافت. اما اپوزسیون و مهمتر از همه‌ نهادهای مدنی که با رضای‌ خود یا با ترغیب احزاب مشارکتی به‌ مرز تقابل و درگیری با همدیگر کشانده‌ شده‌اند، فاقد چنین ابزارهایی برای ترمیم و بازسازیی نهادهای خود در آینده‌ خواهند بود و نهایتا می توان گفت؛ اگر نتواند به‌ اتحاد و انسجام گذشته‌ بازگردد، بازنده‌ میدان انتخابات، نه‌ سه‌ تن که‌ طیف وسیعی از مشارکتی های غیر دولتی خواهند بود. انتخابات دهم، اگر به‌ دور دوم کشیده‌ نشود، 22/ی خرداد ماه‌‌ به‌ پایان خواهد رسید. تحریمی ها در ادامه‌ی بایکوت خود انتخابات را نمایشی و محکوم خواهند کرد. اما مشارکتی ها باید همچنان پا در رکاب به‌ پیش روند. در این میان اگر از جریانات تردیدی، نظیر فدائیان اکثریت که‌ در میانه‌ی تحریم و تشریک، نه‌ به‌ کاندیدای خاص و آری به‌ رای سفید گفته‌اند؛ می توان به‌ بخشی از طرفداران حفظ تمامیت ارضی؛ مشروطه طلبان، ‌جمهوری خواهان، جبهه‌ی دمکراتیک مردم ایران، افراد منفرد و در حوزه‌ی احزاب ملی نظیر بخش انشعابی از حزب دمکرات کردستان ایران و پارت آزادی کردستان اشاره‌ کرد. طرفداران حفظ تمامیت ارضی، بر این عقیده‌ هستند که‌ احمدی نژاد و همکاران او در دولت نهم، ایران را به‌ سمت تقابل خطرناک با جهان غرب و تقویت گزینش حمله‌ نظامی به‌ ایران، سوق داده‌ است و در صورت اتفاق چنین حمله‌ای به‌ تقویت گرایشات قومی و نهایتا تجزیه‌ی ایران خواهد انجامید. علیرغم اشرافیت این گروه‌ بر غیر دمکراتیک بودن انتخابات و محدود بودن حوزه‌ مشارکت و علیرغم یاس و ناامیدی از هرگونه‌ اصلاحاتی در چارچوب نظام فعلی، تنها با شعار شکست احمدی نژاد به‌ صحنه‌ی رقابتهای انتخابات دهم گام نهاده‌اند. بخش دیگری از هواداران مشارکت در انتخابات، علاوه‌ بر همدردی با این گروه‌، چشم به‌ بازگشت دوران خاتمی و پیگیری روند اصلاحات به‌ رهبری کروبی یا میر حسین موسوی دوخته‌اند! جبهه‌ای دمکراتیک مردم ایران و جمهوری خواهان و جمع وسیع دیگری از مشارکتی های غیر دولتی تنها با این امید به‌ پیروزی موسوی یا کروبی در انتخابات دهم احساس همدردی و همراهی کرده‌اند تا به‌ اهتمام دو کاندید مذبور باردیگر دمکراسی قطرچکانی را به‌ لقوم جمهوری اسلامی بریزند. سابقه‌ی این گروهها و رویکرد آنان به‌ رقابتهای انتخاباتی در ساختار نظام فعلی و دید و جهانبینیی که‌ از تضادهای اجتماعی درون جامعه‌ بدست آورده‌اند، شگفتی چندانی را در افکار عمومی و مخصوصا در میان اپوزسیون بوجود نیاورده‌ است. اما رویکرد حزب دمکرات کردستان و پارت آزادی کردستان و برخی از چهره‌های روشنفکریی در حوزه‌ی تعقیب رفع ستم ملی در کرستان، شکافتن و تحیل بیشتری را می طلبد. در این راستا و با پایان انتخابات و اعلام نتایج آن لازم است؛ در سایه‌ی رویدادهای پیش رو، دریچه‌ای برای تحلیل بیشتر رویکرد تحریمی ها و نو مشارکتی های گشوده‌ شود.

ادامه‌ این صدا، صدای شش نفر بود

سفر مقامات بلندپایه‌ی نظام و از آن جمله‌رهبر جمهوری اسلامی به‌مناطق مختلف ایران، بخودی خود چیز تازه‌ای نیست؛ آنچه ‌سفر اخیر آیت الله‌خامنه‌ای و سایر مقامات جمهوری اسلامی به این استان را با سفرهای از این دست، متفاوت می سازد؛ ویژه‌گی خاصی است که ‌مناطق کردنشین ایران از بدو حاکمیت جمهوری اسلامی داشته‌است. تمایز و ویژه‌گیی که ‌انکار آن حتی برای سران حاکمیت جمهوری اسلامی ممکن نیست. اهداف پنهانی این سفر در هر چیزی نهفته‌باشد، ذره‌ای از این واقعیت نمی کاهد، که‌مردم این مناطق از ابتدا با تحمل هزینه‌های سنگین، در کلیت خود هرگز زیربار حکمیت جمهوری اسلامی نرفته‌اند. تدابیر شدید امنیتی و دستگیریهای اخیر، همگی نشان از وحشت سنگینی دارد؛ که‌از شکاف بسیار عمیقی نشات گرفته‌است که‌در سی سال گذشته ‌به ‌دیوار بلندی از بی اعتمادی میان مردم و حاکمیت جمهوری اسلامی بدل شده‌است. از هم اکنون تعابیر و تفاسیر مختلفی از این سفر ارائه‌می شود. موج تبلیغات و تفسیر بیرونی حاکمیت از تحمل هزینه‌های این سفر که‌با صرف هزینه‌ی سفرهای از این دست، به‌سایر مناطق ایران همخوانی ندارد؛ مثل همیشه‌متفاوت خواهد بود. در ظاهر امر و در تبلیغات دولتی سعی خوهد شد،‌از طرفی نامتجانس بودن چنین سفری استتار شود و افزون بر آن کوشش خواهد شد؛ تظاهر آشکار دگرگونه‌گی مناسبات میان دولت و مردم این بخش از کشور در گرد و غبار این سفر پنهان بماند. یقینن شخص رهبر بیشتر از هر کس دیگری بر نادرست بودن چنین نمایشی اشراف دارد. او بیشتر از هر کس دیگر از میزان محبوبیت خود نزد مردم ایران و مخصوصا کردهای ایران آگاه ‌است. می داند حتی اگر بخش اندکی از مردم به ‌دیدار او خواهند رفت، نه‌بدلیل محبوبیت و از روی صفای درون که‌یقینن دیدن سیمای حاکم جابر هم از نزدیک تماشایی است. بدونه‌شک او مظهر و سیمای واقعی سیه‌رزی و مصیبتی است که‌مردم ایران در کلیت خود با آن روبرو شده‌اند و تردیدی وجود ندارد که‌هرگاه‌سایه‌ی شوم حاکمیت تحت قیومیت او بر گستره‌ی ایران محو شود، اکثریت مردم این کشور، از صمیم قلب شادمان و مسرور خواهند شد و آن روز حتمن عید بزرگ مردم ایران خواهد بود. سخنان خامنه‌ای در کنار مجسمه‌ی آزادی در شهر سنندج که‌مردم آن در واپسین روزهای بعد از سقوط حکومت پهلوی اولین نوروز آزادی را در کنار انفجار بمبهای جمهوری اسلامی جشن گرفتند؛ نه‌تنها حاوی نکات تازه‌ای نبود، بلکه‌کوبیدن بر همان طبل رسوای گذشته‌و سخن گفتن از زوایای کوری بود که ‌با درد و رنج مردم این شهر کمترین نزدیکی و قرابتی ندارد. از آنجا که‌هدف این نوشته ‌تحلیل و تفسیر جوانب این سفر نیست، لذا با ذکر خاطره‌ای از گذشته ‌سعی خواهد شد، از زاویه‌ای دیگر بر کینه‌توزی و جباریت رهبری که‌بار دیگر اسباب زحمت بیشتری برای مردم مسیبت دیده ‌آن دیار شده‌است، نظری انداخته‌شود. بیان یک یادمان تلخ، از ساڵهای دور، زمانی که‌هنوز چهره‌ی سلطانی که‌بعدا جانشین دیو بزرگتر شد، برای بسیاری از مردم ایران و حتی برخی از احزاب ریشه‌دار چپ ایرانی، هویدا و مشخص نبود، در شهر کوچکی در غرب ایران، خود شخصا دستور مجازات و تنبیه ‌شماری از نوجوانان این شهر را داد و البته‌فراشان و پادوهای آن زمان رهبر، این کار را در کمال آرامش و با رضایت کامل سلطان به‌خوبی انجام دادند. سالهای دور، زمانی که‌نقاره‌زنهای دیو، جار برآمدن دروغین فرشته را بر نقاره‌هایشان کوبیدند، زمانی که‌همه‌جا را سکوت فراگرفته‌بود، سکوتی مرگبار، بازماندگان کوچک استقامت و مقاومت، از پس آنهمه ‌تزویر و ریا، چهره‌ی کریه ‌دیو را دیده‌بودند و باورش نداشتند و در یک کلام نمی خواستنش و هنوز هم نمی خواهندش. مردمی که‌با دست خالی، تنها و یک تنه‌، جانشان را سپر گرزهای گزمه‌های سلطان کردند و "نه"‌گفتند. در سرا و خانه‌هاشان آتش دو جنگ راه‌انداختند. جنگی که‌جنگ آنها نبود و جنگی که‌علیه ‌آنان بود و هردو جنگ برای ویران کردن کاشانه‌و ستاندن جانشان بود. جنگ های که ‌قربانیهای بیشماری از این مردم گرفت. از بهترین ها، جانهای عزیز و دوست داشتنی. اما این مردم هرگز زیر فرمان دیو و سلطان نرفتند!
از اینکه‌سفر اخیر آیت اڵله‌خامنه‌ی، اولین سفر آشکار ایشان به کردستان نیست، تردیدی وجود ندارد. حداقل ایشان در سی سال گذشته‌علاوه‌بر سفرهای پنهانی که‌ممکن است تنها اهداف نظامی را تعقیب کرده‌باشد؛ دو بار دیگر آشکار و نیمه‌پنهان به‌کردستان سفر کرده‌است. یکی از سفرهای نیمه‌پنهان ایشان که‌موضوع اصلی این خاطره‌را در بر می گیرد، در واقع نشان از ذات و سرشت باطنی و چهره‌ی واقعی و بی تزویر سلطان است. این خاطره‌مربوط به زندگی ‌کسانی است که‌زمانی تازه‌و نوجوان و امروز گروهی از آنان، که ‌از بد واقعه‌و امواج متلاطم زندگی جان سالم بدر برده‌و در دروازه‌های میان سالگی، اگر در‌ظاهر، پیر و شکسته‌اند، پیروز و مغرورند و از پس این همه‌سال هنوز به‌ریش سلطان می خندند. سلطانی که‌خوار شد و تلافی کرد. نشان داد که‌حتی در ستیز با مردان کوچک این سرزمین، حاضر به‌رعایت همه‌ی خوی و سرشت دیوواره‌گی نیست.
سال 1361 بود. اوایل دوران ریاست جمهوری رهبر فعلی نظام و سالهای آغازین جنگ ایران و عراق. بجز شهر بوکان، تقریبا همه‌ی شهرهای کردستان در زیر چکمه‌ی گزمه‌های دیو بزرگتر به‌تلی از خاک بدل شده‌بود. بزرگترها به‌کوه‌رفته‌بودند، تا در آنجا برای نبرد با سپاه بیشمار دیو آماده‌شوند. سیاهچالها پر بود از مردان و زنان، از دختران و پسران و حتی از کودکان کم سن و سال. شمار زیادی از آنان بعدا دسته‌دسته‌، توسط حکام شرع، محاکمه‌و بیشتر آنان یا به‌زندانهای طولانی در تبعید و یا به‌جوخه‌های اعدام سپرده‌شدند. سالهای آغازین جنگ ایران و عراق بود. سفر آن زمان حجت الاسلام خامنه‌ای بعنوان رئیس جمهور اسلامی به‌شهر مریوان و حضور او در روستای دزلی که‌در جوار خاک عراق قرار دارد، شاید از چشم جاسوسان عراق پنهان نبوده‌باشد، که‌با حضور وی در منطقه‌، میگهای عراقی روستا را هدف آتش بمبهای خود قرار دادند و بجای او تلفات سنگینی بر جان و مال مردم وارد آوردند. اما رئیس جمهور از حادثه‌جان سالم بدربرد. روز بعد از این حادثه در ‌تنها دبیرستان پسرانه‌شهر، دبیرستانی که‌پیشتر فرخی بود و با فتوای یورش توسط دیو بزرگتر به‌این شهر و شهرهای دیگر، به‌دبیرستان طالقانی تغییر نام یافت؛ شاهد حضور رئیس جمهور بود.
زنگ تفریح نواخته‌شده‌بود. حضور آن همه‌نظامی در دبیرستان، بالای حصار و بام مدرسه‌، خبر از حادثه‌ی جدیدی می داد. دیری نگذشت که‌همه‌متوجه‌شدند، بعداز زنگ تفریح در جایگاه‌مشرف بر حیاط دبیرستان، از نزدیک، چهره‌در چهره‌، شاهد و شنوای سخنان رئیس جمهور اسلامی خواهند بود. قبل از حضور سید علی خامنه‌ای، دانش آموزان در یک تصمیم هماهنگ و در اعتراض به‌دستگیری و اخراج همکلاسیهایشان و در جهت پایان دادن به‌فشار سنگینی که‌ابتدا توسط علی اعصاری(1)، که ‌بعد از یورش گزمه‌ها، در خرداد ماه‌رئیس دبیرستان شده‌بود و ‌بعد از او شیرانی هم گوی سبقت از او ربود. در کنار تاخت و تاز اندک همکاران محلی نظام؛ از تکرار صدای تکبیری که‌در سخنرانیهای رهبران جمهوری اسلامی متداول بود؛ خودداری کنند و کردند.
خامنه‌ای با لباس نظامی، صورتی استخوانی، لاغر و مثل همیشه‌چفیه‌ای در گردن، در هیئت دیوی با موهای سیاه ‌در سایه‌ی حضور انبوه‌محافظینش در جایگاه‌مخصوص قرار گرفت بود. سخنان رئیس جمهور مثل همیشه‌از ادامه‌ی جنگ و دشمنان نظام و پیروزی اسلام و نابودی کفار بود و حسین الیاسی که‌در دوران بنی صدر، انقلاب اسلامی می فروخت و با رفتن او مرید دیگری شده‌بود و تنی چند از همکارانش، که‌هم پاسدار بودند و هم با لباس و اونیفورم سپاه‌، طلبه‌و در کلاس درس! در سمت راست رئیس جمهور، مامور و مسئول بیان رسای تکبیر بودند و بعد از هر بند از سخنان رئیس جمهور با صدای بلند ادای تکلیف می کردند و دانش آموزان مکلف بودند؛ یکصدا و هم آهنگ سه‌بار بگویند: الله‌اکبر، خمینی رهبر مرگ بر آمریکا. مرگ بر شوروی، مرگ براسرائیل مرگ بر منافقین و صدام، مرگ بر ضد ولایت فقیه‌، مرگ بر ... و شاید سکوت مطلق و عدم همراهی دانش آموزان، با صدای تکبیر الیاسی باعث شده‌بود که‌سخنرانی خامنه‌ای بر خلاف عادات همیشگی او، با اختصار و کوتاه‌بیان شود!
بعد از ادای سخنرانی، خامنه‌ای در اتاق دفتر و در جمع معلمین و کارکنان دبیرستان حضور یافت و خطاب به‌شیرانی گفته‌بود:
ـ ‌این مدرسه‌چند نفر دانش آموز دارد؟
شیرانی هم در پاسخ رئیس جمهور سراسیمه ‌و دستپاچه گفته‌بود: 600 دانش آموز.
و خامنه‌ای با زهرخندی که‌خاص او بود، در پاسخ گفته‌بود: ولی این صدا و این تکبیر، صدا و تکبیر شش نفر بود! خامنه‌ای درست گفته‌بود. صدا و تکبیر، تنها از حلقوم شش نفر جاری بود.
خامنه‌ای رفت و شیرانی زهرش را به‌دانش آموزان ریخت. پیام رئیس جمهور سابق و رهبر کنونی جمهوری اسلامی و دستور پنهانیش باعث شد تا یک تصفیه‌ی خشن، شدید و دستجمعی شامل حال بازماندگان تصفیه‌های قبلی شود. با رفتن خامنه‌ای گروه‌گروه‌دانش آموزانی که‌انگشت اشاره ‌بسوی آنان رفته‌‌بود، از کلاسهای درس بیرون کشیده‌شدند و در یکی از کلاسها که به‌این منظور تخلیه‌شده‌بود؛ جمع داده‌شدند و مورد تهدید و هتاکی قرار گرفتند. جملات زشت توهین آمیز و حتی فحش های خواهر مادری و چیزهای دیگری نثارشان شد و ساعاتی بعد با ماشینهای سرپوشیده‌، از حیاط مدرسه‌روانه‌زندان دادگاه ‌انقلاب و بعد از آن... از این دانش آموزان که بالغ بر 40 نفر بودند و همگی زیر 18 سال، شماری بعدا اعدام و برخی راهی زندانهای نظیر اوین، قزل قلعه‌، گوهردشت و جاهای دیگر کشور شدند تا بدین وسیله‌دل دیو، دیوی که‌این روزها یک بار دیگر چون مهمانی ناخوانده، به‌سرزمین آنها بازگشته‌است؛ راضی و خرسند شود.
پی نوشت:
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
علی اعصاری یکی از پاسداران اعزامی به‌کردستان بود که ‌بعد از تسخیر دوباره‌ی شهرهای کردستان در سال 1359 اولین رئیس دبیرستان فرخی مریوان شد. دامنه‌ی فشار و سرکوب دانش آموزان و معلمین در دوران ریاست نامبرده، از بدترین دوران حیات جمهوری اسلامی بحساب می آید. او سری کل، داغی بر پیشانی، شکمی بر آمده‌و اندامی متوسط داشت و همه‌ی انگشتان دستش بجز دو انگشت سبابه‌اش مزین به‌انگشترهای نقره‌بود. علی اعصاری، تعداد دانش آموزان دبیرستان را به‌نیمه ‌رساند. بسیاری را از کلاسهای درس روانه ‌زندان کرد؛ که‌بعدا یا اعدام شدند یا برای مدتها در زندان ماندند. شماری از دانش آموزان به‌ناگزیر، بجای ادامه‌تحصیل به‌صفوف پیشمرگان پیوستند. اعصاری علاوه‌بر قربانی کردن جوانان و نوجوانان، آنان راهم به‌تمسخر می گرفت. عمر کهنه‌پوشی که‌به‌نظرم دانش آموز سال دوم رشته‌ی علوم انسانی آن دبیرستان بود، یکی از قربانیان تصفیه‌های علی اعصاری بود. نامبرده‌قبل از اخراج عمر کهنه‌پوشی از او پرسیده‌بود‌؛ مساحت ایران چند کیلومتر مربع است و وقتی کهنه‌پوشی در پاسخ این سوال جواب می دهد‌؛ یک میلیون و ششصد و چهل و هشت هزار ویکصد و نود پنج مترمربع. اعصاری به ‌او می گوید: در کل مساحت ایران حتی یک متر مربع برای زندگی کردن او باقی نمانده‌است! عمرکهنه‌پوشی ناگزیر به‌فرار شد و با نام مستعار جلال بایوه ‌به‌صفوف پیشمرگان کومه‌ڵه ‌پیوست. مدتی بعد همراه ‌یک تیم از پیشمرگان کومه‌له‌با هدف مجازات اعصاری شبانه‌به‌شهر مریوان نفوذ کرد؛ اما در آن زمان اعصاری از منزل خارج شده‌بود و تنها همسر و فرزندان او در منزل حضور داشته‌اند. عمر و پیشمرگان کومه‌له ‌بدون اینکه صدمه‌ای به‌همسر و فرزندان اعصاری وارد کنند، به‌همسر اعصار می گویند؛‌به‌وی پیام بدهد؛ از این ببعد در سرتاسر خاک کردستان، حتی یک متر مربع برای زندگی او وجود نخواهد داشت. در پایان پیام نام عمر کهنه‌پوشی بعنوان دانش آموز سابق و پیشمرگ کومه‌له ‌قید شده‌بود. بدنبال این واقعه ‌اعصاری از مریوان گریخت و شیرانی جانشین او شد! عمر کهنه‌پوشی (جلال بایوه‌) متاسفانه‌در سال 1366 در سانحه‌ی تصادف ماشین، جانش را از دست داد. یادش گرامی باد.

نێرەگاكان زەنگۆڵەی زیویان لە گەردەنە

نێره‌گاکان

زه‌نگۆڵه‌ی زیویان له‌ گه‌رده‌نه‌

 فدریكو گارسیا لۆركا

 وەرگێر: ئەرسەلان عەزیزی

ـ بۆ کوێ ده‌ڕۆی
کیژۆڵه‌ هه‌تاو و به‌فریینه‌که‌م‌؟
ـ ده‌ڕۆمه‌ ناو، گوڵه‌ مرواریی مێرغوزاره‌کان.
مێرگه‌ دووره‌ده‌ست و ترسێنه‌ره‌کان.
ئه‌وینی من ترسی له‌ له‌قله‌ق و سیبه‌ر نییه‌.
ـ خۆت له‌ هه‌تاو بپارێزه‌،
ئه‌ی کیژۆڵه‌ هه‌تاو و به‌فریینه‌که‌م.
کێی ئه‌تۆ،
ئه‌ی کیژۆڵه‌ چه‌رمه‌ڵه‌که‌؟
له‌ کوێوه دێی ؟
ـ له‌ چاوگه‌ی کانی و عه‌شقه‌وه‌ دێم.‌
نێره‌گاکان،
زه‌نگۆڵه‌ی زیویان له‌ گه‌رده‌نه‌!
ـ له‌ سه‌ر لێوت چ هه‌ڵده‌سوویی،
وابه‌م شیوه‌، کڵپه‌ی له‌ جه‌سته‌ به‌رداوی؟
ـ ئه‌ستێره‌ی ئه‌وینداره‌که‌م.
که‌ هه‌م ده‌ژی و هه‌میش ده‌مرێ.
ـ به‌ ناو دۆڵی سنگتدا چ راده‌برێ،
وارۆح سووک و میهره‌بانی؟
ـ خه‌نجه‌ری ئه‌وینداره‌که‌م،
که‌ هه‌م ده‌ژیی و هه‌میش ده‌مرێ.
چاوه‌ ره‌ش و نیانه‌که‌ت، چی تێدایه‌؟
ـ ئه‌ندێشه‌ ته‌مگرتووه‌که‌م،
که‌ هه‌رده‌م برین هه‌ڵده‌گرێ.
ـ کراسی ره‌شی تازییه‌باریت بۆ له‌به‌ژن هه‌ڵکێشاوه‌؟
ـ ئاخ!
من بێوه‌ژنێکی لاوم،
جوچن و بێ داڵده‌.
بیوه‌ژنی کنت لائورل.
ـ له‌ ناو خێڵی لائورلاندا
چاوه‌ڕێی کێ ده‌که‌ی له‌م شوێنه‌دا،
گه‌ر خولیای هیچ ئه‌وینێک ناتبزوێنێ؟
ـ به‌ دوای ته‌رمه‌که‌ی کنت لائورلدا وێڵم.
ـ سه‌رگه‌ردانی کام ئه‌وینی،
هه‌ی بێوه‌ژنه‌ بێچاره‌که‌؟
ـ تۆ سه‌ودای ئه‌وینێکت له‌ دڵدایه‌
هیوادارم بیبینییه‌وه‌.
ـ ئه‌ستێره‌ گچکه‌کانی ئاسمان،
خۆزگه‌کانمن.
ـ له‌ کام شویندا ئه‌وینه‌که‌م بدۆزمه‌وه‌؟
که‌ هه‌م ده‌ژیی و هه‌میش ده‌مرێ.
ـ نوقمی زرێبارێک بووه‌ ،
هه‌ی کیژۆڵه ‌ لێوانڕێژه‌که‌ی،
غوربه‌ته‌ ژان و گوڵه‌مێخه‌ک.
ـ ئاخ!
سواره‌ شه‌یدا بووه‌که‌ی ناو سه‌وڵه‌کان.
رۆحی من مانگه‌شه‌وێکت پێشکه‌ش ده‌کات.
ئاخ ئیزینس!
نوقمی زه‌ریای خه‌ون بوو!
کیژۆڵه‌ی بێبه‌ش بوو له‌ تامه‌زرۆیی!
ئه‌ی ئه‌و که‌سه‌ی چیرۆکه‌که‌ی نوقڵی ناو ده‌می منداڵانه‌!
دڵه‌که‌مت پێشکه‌ش ده‌که‌م.
دڵه‌ ترت و ناسکه‌که‌م.
که‌ برینداری نیگاکانی ژنان بووه‌.
سواره‌ ئه‌وینداره‌که‌،
خوات له‌ گه‌ل.
ده‌ڕۆم هه‌تا کنت لائورل بدۆزمه‌وه‌.
ـ خوات له‌گه‌ل خانمه‌ بچکۆله‌که‌م.
هه‌ی سووره‌ هه‌ڵاڵه‌ی نووستوو.
تۆ به‌ره‌و ئه‌وین هه‌نگاو ده‌نێی،
منیش به‌روه‌رووی مه‌رگ.
نێره‌گاکان،
زه‌نگۆڵه‌ی زیویان له‌گه‌رده‌نه‌.
دڵی منیش ،
وه‌کوو کانی، نوقمی خوێنه‌

لطفا با ایمیل زیر تماس بگیرید:

arsalan61615@yahoo.com

کاک لوقمان! سه‌ره‌تا ده‌ستت خۆش و ماندوو نه‌بیت. وتاره‌که‌ت له‌ جێگای خۆیدا بوو و ئاماژه‌ی به‌ به‌شێکی گرنگ له‌ بنه‌ما فیکرییه‌کانی ره‌وتی ئیسلامی سیاسی که‌ به‌رێز حه‌سه‌ن ئه‌مینی ته‌نیا نوێنه‌ری به‌شێک له‌و ره‌وته‌یه‌ و وه‌ک ده‌بینین؛ به‌شه‌کانی تری ناو ئه‌و ره‌وته‌ له‌م باره‌وه‌ یان هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تڕا بێده‌نگن و یان هه‌ڵیان کوتاوه‌ته‌ سه‌ری و به‌لاده‌ری ده‌زانن. له‌م لاشه‌وه‌ به‌داخه‌وه‌ وه‌ک پێویست تا ئێستا سه‌رنج نه‌دراوه‌ته‌ ‌ خه‌ساره‌کانی ته‌شه‌نه‌ و سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ره‌وته‌ له‌ ناو کۆمه‌ڵگای کوردستاندا. دیمانه‌که‌ی کاک دلشاد به‌شێکی هه‌لگریی باریی مێژوویی بوو که‌ به‌ پێی ته‌مه‌ن ماڤی خۆته‌ له‌وباره‌وه‌ شتێکت بۆ وتن پێ نه‌بێت. به‌ڵام به‌رێز ئه‌مینی به به‌رچاوی مێژوویه‌کی تا سه‌ر ئێسقان برینداره‌وه‌ درۆ ده‌کات. بمبوورن ئه‌گه‌ر ناچارم، وشه‌ی درۆ بکار بهێنم. سه‌باره‌ت به‌ رووداوی 23 /ی پووشپەڕی مه‌ریوان ده‌ڵێت؛ که‌ مه‌کته‌ب قورئان هیچ ده‌خاڵه‌تێکی له‌ دامه‌زراندنی سپای پاسداران که‌ ئه‌و رووداوه‌ تاڵه‌ی لێکه‌وته‌وه‌؛ نه‌بووه و خه‌ڵکی سیویل له‌و رووداوه‌دا نه‌کوژراون ...‌ و تیرۆر و کوشتنی نه‌یارانی خۆیان و هاوکاری راسته‌وخۆ له‌ گه‌ل خه‌لخاڵی به‌تایبه‌ت له‌ رووداوی ئێعدام کردنی نۆ که‌س له‌ مه‌ریواندا که‌ یه‌کیان مامی من بووه‌ و دروست کردنی تاقمی چوماقدار و خه‌ڵک خستنه‌ ناو حه‌وزی مزگه‌وتی جامێعه‌ی سنه‌‌ و نارنجۆک بۆ مالێ خه‌ڵک هاویشتن ومانگرتن له‌ به‌ردرکه‌ی مه‌جلسی خوبره‌گان بۆ گوشارخستنه‌ سه‌ر حاکمیه‌ت که‌ هه‌رچی زووتر هێڕش بکاته‌ سه‌ر کوردستان و ده‌یان و سه‌دان کرده‌وه‌ی تیروریستی تر که‌ ده‌کرێت به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بسه‌لمێنرێت، کرده‌وه‌ی ئه‌وان له‌و ماوه‌ که‌مه‌ی سه‌ره‌تای شۆڕشدا نه‌بووه‌. پێم وایه‌ هێچ کرده‌وه‌یه‌ک ناتوانێت له‌خۆیه‌وه‌ رووبدات مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی فیکرێکی له‌ پشته‌وه‌ بێت. باسکردن له‌ بنه‌ما فیکرییه‌کانی ئه‌م ره‌وته‌ له‌ پاڵ گرنگیدان به‌ کێشه‌کانی تری کۆمه‌ڵگادا پێویسته‌. بۆیه‌ له‌ پال ده‌ستخۆشی دووباره‌م هه‌ر لێره‌دا ئه‌مه‌وێت ره‌خنه‌یه‌کیش له‌ تۆو کاک دلشاد بگرم که‌ وه‌ک به‌شێکی به‌رچاو له‌ نووسه‌ران، ته‌نیا له‌ ده‌روازه‌ی کێشه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کانه‌وه‌ ره‌خنه‌و پرسیاره‌کانتان ئاراسته‌ کردووه‌. ناکۆکی ئه‌م ره‌وته‌ ته‌نیا نه‌ته‌وه‌ نییه‌، به‌ڵکوو دژایه‌تی له‌ گه‌ل دونیای موته‌مه‌دن و مودێرندایه‌. گریمان کێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ی کورد به‌ قه‌رزکردن له‌ ئایه‌ته‌کانی قورئان، ئه‌ویش پاش ئه‌و هه‌موو پاشقوللێدانه‌، به‌م ره‌وته‌ چاره‌سه‌ر کرا، که به‌ دڵنیاییه‌وه‌‌ ناکرێت. ئه‌ی چی له‌ کێشه‌کانی تر، بۆ نمونه‌ برانبه‌ری ژن و پیاو ده‌که‌ن که‌ ناوبردنی لای ئه‌وان حوکمی سه‌ره‌‌. به‌ دروستی باست له‌ که‌مینه‌ ئاینییه‌کانی کوردستان کردبوو، دوژمنایه‌تی و ئازاردانی جوله‌که‌ و به‌هاییه‌کانی کوردستان، هاندانی خه‌ڵک بۆ ته‌حریمی په‌یره‌وانی ئه‌م دوو که‌مینه‌ ئاینییه‌ که‌ زۆرتر له‌ شاره‌ باشوورییه‌کانی کوردستاندا، به‌ حورمه‌ته‌وه‌ ئه‌ژیان لای که‌س شاراوه‌ نییه‌. به‌ تایبه‌ت پاش سوخنڕانییه‌که‌ی ئه‌حمه‌د موفتی زاده‌ له‌ مزگه‌وتی دارسێرانی مه‌ریواندا وه‌ک رابه‌رو کاریزمای ره‌وتی ئیسلامی سیاسی له‌ کوردستاندا، له‌ سالی 1356 ساڵێک پێش شۆڕش و له‌ به‌ره‌به‌ره‌ی دروستکردنی مه‌کته‌ب قورئاندا، که‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌ و بکارهێنانی قیزه‌ونترین وشه‌ ده‌ستی پێکرد،( نه‌واری سوخه‌نڕانییه‌که‌ له‌ سایته‌کانی سه‌ر به‌م ره‌وته‌ هه‌یه‌ و پێم وانییه‌ به‌ڕێز ئه‌مینی بیه‌وێت حاشای لێبکات) و پاشان هه‌ر ئه‌و رۆژه‌ ژماره‌یه‌ک خه‌ڵکی ساویلکه‌یان هاندا، هه‌تا هێڕش بکه‌نه‌‌ سه‌ر به‌ڕێز خالید مه‌نسووری و ده‌یانویست ده‌رمانخانه‌که‌ی ئاور تێبه‌ربده‌ن. داستانی نه‌خۆش که‌وتنی حه‌مه‌ ژیان و قه‌سه‌مه‌کانی موفتی زاده‌ که‌ بیلاهی به‌ مه‌رگی تاقانه‌که‌ی رازی بووه‌ و حازر نه‌بووه‌ ده‌رمان له‌ جووله‌که‌که‌ی ناو گوزه‌ری سنه‌ بکڕێت، شتێک نییه‌ که‌ شاراوه‌ بێت. بۆیه‌ پێویسته‌ به‌ جیدی فایلێک بۆ ره‌وتی ئیسلامی سیاسی به‌ هه‌موو باڵه‌کانییه‌وه‌ بکرێته‌وه، فایلێک که‌ ته‌نیا نه‌ته‌وه ئه‌ساسی کێشه‌کان نه‌بێت،‌ به‌ڵکوو بناغه‌ی ناکۆکییه‌کانی ئه‌م ره‌وته،‌ له‌ گه‌ل مه‌نشووری جیهانی ماڤه‌کانی مرۆڤ، ئه‌ساس و بنه‌مای هه‌رچه‌شنه‌ دیالۆگ و قسه‌ گۆڕینه‌وه‌یه‌ک بێت؛ هه‌تا له‌ داهاتودا به‌ ئاسانی نه‌توانرێت جارێکی دیکه‌ خاک بکرێته‌ ‌ چاوی خه‌ڵکه‌وه‌. به‌ سپاسی دووباره‌م.

لطفا با ایمیل زیر تماس بگیرید:

info@syasang.tk

ادامه‌ی زمانی برای کشتار اسب ها

در ماههای اخیر جمهوری اسلامی در ادامه‌ فشار بیشتر بر مردم این منطقه‌ که‌ بخش بزرگی از تامین زندگی آنان، از راه‌ تجارت کالا با کردستان عراق حاصل می شود؛ در واقع بدون ارائه‌ هیچگونه‌ راهکار عقلایی، زندگی فلاکتبار صدها هزار نفر از ساکنین این منطقه‌ را با چالش جدی تری روبرو ساخته‌ است. در ماههای اخیر، در ادامه‌ سیاستهای گذشته‌ و در راستای هرچه‌ بیشتر امنیتی تر کردن فضای شهرها و روستاهای کردستان در مناطقی که‌ امکان تردد افراد با اقلیم کردستان عراق امکان داشته‌ است، اقدام به‌ حفر کانالهایی به‌ عمق شش متر کرده‌اند؛ که‌ تاثیر منفی آن بر زندگی مردم از ماههای گذشته‌ ملموس و قابل درک بود. اعتراض اخیر مردم این شهر گرچه‌ ناشی از خشم مردم از کشتار 43 راس اسب و سوزاند جنازه‌های آنان و اهانت و هتک حرمت صاحبان آنان به‌ شیوه‌ای که‌ اقدام به‌ لخت کردن و رها ساختن این افراد در شهر توسط نیروهای انتظامی بوده‌ است. اما در واقع منشاء اصلی اینگونه‌ اعتراضات را می توان در سیاستهای کلان هر دو حاکمیت شاهنشاهی و اسلامی جست که‌ با مسدود کردن راه‌ توسعه‌ی این مناطق در گذشته‌ و حال، تنها راه تامین زندگی بخش بزرگی از مردم را به‌ تجارت و قاچاخ کالا از آن سوی مرز محدود کرده‌اند. مسلما سیاست محدود کردن تجارت کالا از ‌مناطق مرزی شامل همه‌ی منفذهای تجارت غیر قانونی نمی شود. از طرفی آغازاده‌ها و مسئولان دانه‌ درشت حکومتی در منطقه‌، با همکاری عده‌ی معدود‌ی از افراد محلی که‌ در سایه‌ چنین سیاستهایی بشدد فربه‌ و به‌ ثروتهای افسانه‌ای دست یافته‌اند، در قاچاق کالا و تزریق آن به‌ بازار با هیچگونه‌ محدودیتی روبرو نبوده‌ و از طرف دیگر با ایجاد کانال، کاشتن مین، تیراندازی و کشتار مردم وحیوانات بیگناه‌ آنان، در تمام خطوط مرزی و راههای صعب العبور ایران ، عراق و ترکیه؛‌ عملا با کشیدن خط بطلان بر زندگی اکثریت مردم رنجدیده‌ و زحمتکش این مناطق، مردم را با استحاله‌ و روزمرگی هر چه‌ بیشتری روبرو ساخته‌ اند. اجرای چنین راهکارهایی عمدتا امنیتی و مخرب، مسلما تنها زندگی مردمی را هدف قرار داده‌ است؛ که‌ با مشقت و تحمل رنج بسیار که‌ بخشی از رنج این مردم در فیلم زمانی برای مستی اسب ها(1)و فیلم های مستند دیگری که‌ در سالهای اخیر اکران شده‌اند؛ در جدال مرگ و زندگی راه دیگری برای ادامه‌ حیات خود نمی یابند. توسعه‌ نایافتگی کردستان و تبعیض اعمال شده‌ی فراگیر و دیرپا، سب شده‌ است؛ بخش عمده‌ای از نیروی کار و سرمایه‌های بزرگ اجتماعی بجای قرارگرفتن در مسیر تولید، توسعه‌ و آبادانی و نهایتا شادابی و سرزندگی جامعه‌ در مسیری هزینه‌ شود که نهایتا جامعه‌ را با بن بست مطلق روبرو سازد. آنچه‌ در روزهای گذشته‌ در شهر مرزی مریوان گذشت در واقع نتیجه‌ و برآیند سی سال سیاستگزاری نابخردانه‌ی دستگاههای‌ تصمیم گیرنده‌ی جمهوری اسلامی و شمشیر از روبسته‌ای است که‌ نهایتا مردم را ناچار به‌ واکنش در برابر آن کرده‌ است.‌ ادامه‌ چنین سیاستی مسلمن در درازمدت بیشتر از آنچه‌ تصور می شود، عواقب زیانبار و مخرب تری بدنبال خواهد داشت. ‌اگر چه‌ توسعه‌ نایافتگی کردستان ریشه‌ در گذشته‌های دورتر دارد، اما در بعد از انقلاب به‌ مرز فاجعه‌بارتری رسیده‌ است. در طبقه‌ بندی کشورها، بر مبنای توسعه‌ی انسانی‌ که‌ تازه‌ترین گزارش سازمان ملل متعهد در این زمینه‌ به‌ وضعیت کشورهای مختلف نظر دارد. ایران جزو کشورهای در حال توسعه قرار دارد و از نظر طبقه‌بندی مرتبه‌ 94 و در سال گذشته‌ بهبود 2% را که‌ ناشی از افزایش نرخ نفت خام در بازارهای جهانی بوده‌ است؛ را برای خود تصاحب کرده‌ بود. این در حالی است که‌ آمار و گزارشهای قابل اعتماد در این زمینه‌، حاکی ازتوزیع ناعادلانه‌ ثروت و شکاف عمیق در مناطق مختلف کشور دارد. این امر هم در گذشته‌ یعنی دوران سلطنت پهلوی و هم در حاکمیت جمهوری اسلامی که‌ در سی سال گذشته‌ افزایش 100% جمعیت را با خود به‌ همراه‌ داشته‌ است؛ به‌ سیاست غیر قابل تغییر حاکمیت و به‌ نوعی بیان آشکار نوع نگاه حاکمان اسلامی از بدو استقرار تا کنون را به‌ نمایش می گذارد. دکتر بایزید مردوخی که‌ یکی از اساتید معتبر‌ دانشگاه‌ تهران در رشته‌ی اقتصاد می باشد؛ در این زمینه‌ می نویسد: شاخص توسعه انسانی ( HDI) که ترکیبی است از برخورداری جمعیت از امید به زندگی در بدو تولد، نرخ باسوادی بزرگسالان، نرخ ترکیبی ثبت نام در کلیه مقاطع تحصیلی، و هزینه های ناخالص سرانه، در بیشتر مناطق کردنشین در سطحی بسیار پایین قرار دارد. مقدار این شاخص برای کل کشور 790/0 ( نسبت به یک ) است و برای استان کرمانشاه 747/0 ( مرتبه 9 در کشور ) ، استان ایلام 675/0 ( مرتبه 20 )، آذربایجان غربی 650/0 ( مرتبه 21 ) و برای استان کردستان 619/0 (مرتبه 25 ) برآورده شده است. (2) دکتر بایزیدی در رابطه‌ با شاخص فقر انسانی ( HPI) می گوید: شاخص فقر انسانی شاخص جامع دیگری از برخورداری های جمعیت است که امید به زنده ماندن تا سن 40 سالگی، نرخ بی سوادی بزرگسالان، جمعیت فاقد دسترسی به آب سالم، هزینه ناخالص سرانه 20 درصد فقیرترین افراد و 20 درصد ثروتمندترین افراد، جمعیت زیر خط فقر، و درصد جمعیت زیر خط هزینه روزانه یک دلار، اجزاء آن را تشکیل می دهند. نسبت شاخص فقر انسانی در کل کشور 18 درصد است و برای ایلام 7/23 درصد ، کرمانشاه 8/24 درصد ، آذربایجان غربی 4/30 درصد و کردستان 7/31 درصد برآورد شده است. (3) مسلمن جامعه‌ی ایران در همه‌ ابعاد خود و در نتیجه‌ی سیاستهای مخرب و ویرانگر حاکمیت اسلامی در سی سال گذشته‌ با بن بست همه‌ جانبه‌ای روبرو شده‌ است. فقر و فلاکت اکثریت مردم و زراندوزی و غارت سرمایه‌های کشور و به‌ طبع آن سرمایه‌گذاری در کشورهای حاشیه‌ی خلیج که‌ توسط جمع کوچکی از حاکمان و حلقه‌های وابسته‌ به‌ دستگاهای جانبی صورت می گیرد؛ کارت را به‌ استخوان و کشور را با پوسیدگی فرساینده‌ای روبرو ساخته‌ است. اما دردآورتر و مصیبت بارتر از آن علاوه‌ بر اعمال ستم ملی و فرهنگی، تقسیم ناعادلانه‌ همان باقیمانده‌ ثروت ملی است که‌ بعد از غارت آقازاده‌ها و اعوان و انصار آنان در مناطق مختلف کشور تقسیم می شود. هنوز برای بسیاری از افراد منفرد و برخی از احزاب اپوزسیون ایرانی که‌ در بیرون از گود به‌ تغییر حاکمیت اسلامی، بدون درنظر گرفتن راهچار رفع ستم های مضاعف و پیچیدگی و درهمتنیدگی خواسته‌های انباشته در این زمینه‌ها می اندیشند؛ چنین نابرابریهای قابل لمس نیست. به‌ همین دلیل نمی توان انتظار داشت، برنامه‌هایی برای تغییر فراگیر و همه‌ جانبه‌ در آینده‌ی تحولات‌ ایران با خود داشته‌ باشند. تجربه‌ی همه‌ی این سالها روشن ساخته‌ است که‌ دفاع از حق زندگی مردم، بدون امکان فرصتهای برابر و ایجاد تعادل در همه‌ی حوزه‌های جامعه‌، در عمل غیر ممکن است.

منابع: ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1ـ زمانی برای مستی اسب ها فیلمی از بهمن قبادی. 2

ـ سایت های انترنتی

3ـ همان منابع

زنان حساس

• جان آپدايک
  ترجمه‌:دنا فرهنگ
• نيويورکر 02-02-2004
  

ورونيکا هورست را زنبور نيش زده بود. هرچند که اين اتفاق ممکن بود بعد از چند دقيقه درد و سوزش فراموش شود، اما معلوم شد که او در بيست و نه سالگي و در اوج سلامتي و جواني به نيش زنبور حساسيت دارد، دچار شوک شديدي شد و نزديک بود که بميرد. خوش‌بختانه شوهرش گرگور با او بود و بدن نيمه‌جانش را در ماشين انداخت و با سرعت از وسط شهر قيقاج رفت و او را به بيمارستان رساند و آن‌جا توانسنتد جانش را نجات دهند.

وقتي لس ميلر اين ماجرا را از زنش ليزا که بعد از يک جلسه تنيس همراه غيبت با زنان ديگر سرحال و قبراق بود، شنيد حسوديش شد. او و ورونيکا تابستان گذشته با هم سر و سري داشتند و براساس حقي که عشق‌شان به او مي‌داد در آن لحظات او مي‌بايست همراه ورونيکا باشد و قهرمانانه جانش را نجات دهد. گرگور حتي آن‌قدر حضور ذهن داشته که بعد از همه ماجرا به مرکز پليس برود و توضيح دهد که چرا از چراغ قرمز رد شده و با سرعت غيرمجاز رانندگي کرده است.

ليزا معصومانه گفت:«نمي شه باور کرد که با اين‌که تقريباً سي سالش است هيچ‌وقت زنبور نيشش نزده بوده، چون هيچ‌کس نمي‌دانسته که به نيش زنبور حساسيت دارد. من که وقتي بچه بودم بارها زنبور نيشم زده بود.»

- فکر کنم ورونيکا توي شهر بزرگ شده.ليزا که از حضور ذهن او براي دفاع از ورونيکا تعجب کرده بود، گفت:«باز هم دليل نمي‌شه. همه‌جا پارک هست.»

لس ورونيکا را در خانه‌اش توي تختش جايي که به نطرش رنگ صورتي خيلي ملايمي همه‌جا را پوشانده بود، بين ملافه‌هاي چروک خورده تصور کرد و گفت:«اون اصلاً اهل بيرون رفتن و اين‌ها نيست.»

ليزا اين طور نبود. تنيس، گلف، پياده‌روي و اسکي در تمام سال صورتش را آفتاب‌سوخته و پر از کک و مک مي‌کرد. اگر کسي از خيلي نزديک نگاه مي‌کرد مي‌ديد که حتي عنبيه‌هاي آبي‌اش برنزه و خال‌خالي شده‌اند. ليزا که احساس کرد انگار لس موضوع اصلي را فراموش کرده گفت:«در هر صورت نزديک بوده بميرد.»

براي لس باورکردني نبود که جسم زيبا و روح بلندمرتبه ورونيکا بر اثر يک بدشانسي شيميايي براي هميشه از اين دنيا محو شود. در دقايقي که ورونيکا بدحال شده بوده، لابد به عاشق سابقش فکر کرده بوده. هر چند که لس احتمالاً در آن لحظات سرعت‌عمل کم‌تري از گرگور شوهر کوتاه قد و سياه‌چرده ورونيکا که انگليسي را اگر نتوان گفت با لهجه، با ظرافت احمقانه‌اي که احساس لغات را از بين مي‌برد، حرف مي‌زد، از خودش نشان مي‌داد. شايد لس با به هم زدن رابطه‌شان در پايان تابستان بدون اين‌كه خودش بداند جان ورونيكا را نجات داده بود. اگر او به جاي گرگور بود دست و پايش را گم مي‌کرد و نمي‌دانست چه كار بايد بکند و ممکن بود که اشتباه مرگ‌باري مرتكب شود. لس با آزردگي به اين فکر افتاد که اين اتفاق ساده مي‌تواند به يكي از وقايع مهم در زندگي خانواده هورست تبديل شود. روزي كه مامان (و يا بعدها مامان بزرگ) را زنبور گزيده و بابابزرگ بامزه خارجي‌الاصل جانش را نجات داده. لس آن‌قدر حسوديش شده بود كه عضلات شكمش منقبض شد و از درد به خود پيچيد. اگر او، لس خيال‌پرداز، به جاي گرگور بداخم و عمل‌گرا همراه ورونيکا بود، اين اتفاق برايش معني شاعرانه‌اي پيدا مي‌کرد. از بين رفتن ورونيکا بر اثر اين حادثه با عشق نافرجام تابستاني‌شان تناسب بيش‌تري داشت. چه چيزي جز مرگ حتي از رابطه جنسي هم صميمانه‌تر است؟ پيکر بي‌جان و رنگ‌پريده ورونيكا را مجسم كرد که در گهواره دست‌هاي او آرام گرفته است.

ورونيكا لباس تابستاني‌اي مي‌پوشيد كه خيلي دوستش ‌داشت. پيراهني با يقه قايقي باز و آستين‌هاي سه‌ربع كه تركيبي از طيف کم‌رنگ تا پر رنگ نارنجي داشت. رنگي بود كه کم‌تر زني مي‌پوشيد. اما به ورونيکا مي‌آمد و حالت بي‌تفاوتي به سرووضع را كه از موهاي لخت و چشمان سبزش مي‌شد خواند تشديد مي‌کرد. لس هروقت به ياد دوران دوستي‌شان مي‌افتاد همه چيز را با اين رنگ به خاطر مي‌آورد. هرچند وقتي كه از هم جدا شده بودند تابستان تمام شده بود و پاييز بود. چمن‌ها زرد شده بودند و سروصداي زنجر‌ه‌ها همه‌جا را پر کرده بود. چشمان ورونيكا وقتي كه داشت به حرف‌هاي لس گوش مي داد تر شده بود و لب پايين‌اش لرزيده بود. لس توضيح داده بود كه او نمي‌تواند به سادگي ليزا و بچه‌ها را هنوز خيلي كوچك بودند ترك كند و بهتر است تا هنوز كسي از رابطه‌شان بويي نبرده و زندگي هر دو خانواده خراب نشده، تمامش كنند. ورونيكا در ميان سيل اشك‌هايش او را متهم كرد كه آن‌قدر دوستش ندارد كه از چنگ گرگور نجاتش دهد و او گفت که ترجيح مي دهد بگويد آن‌قدر آزاد نيست كه اين كار را بكند. آن‌ها در آغوش هم گريه كردند و اشك‌هاي لس روي پوست شانه برهنه ورونيکا که از بين يقه باز قايقي‌اش برق مي زد ريخته بود و به هم قول داده بودند كه از اين رابطه چيزي به كسي نگويند.

اما با گذشت پاييز و زمستان و رسيدن تابستان بعد لس احساس مي‌كرد اشتباه کرده که چنين قولي داده است. دوستي‌شان رابطه‌ جالبي بود كه بدش نمي‌آمد بقيه هم بدانند. سعي كرده بود دوباره توجه ورونيکا را به خودش جلب کند اما او نگاه‌هاي مشتاقش را بي‌جواب گذاشته بود و به تلاش‌هايش براي جلب توجه او در بين جمعيت با گستاخي جواب داده بود. در يك مهماني وقتي كه لس گوشه‌اي تنها گيرش انداخته بود با چشمان سبزش به او خيره شده بود و با اخمي در ابروهاي كماني قرمزش به او گفته بود:«لس عزيزم تا حالا شنيده‌اي كه مي گن اگه نمي‌خواي بريني از مستراح گم شو بيرون؟» لس گفت:«خوب، حالا ديگر شنيده‌ام.» به‌اش برخورده بود و تعجب كرده بود. امكان نداشت ليزا با اين لحن صحبت کند. همان‌طور كه امكان نداشت لباس نارنجي آن رنگي بپوشد.

رابطه مخفيانه او با ورونيكا مثل يك زخم التيام نيافته در درونش باقي مانده بود و با گذشت سال‌ها به نظرش مي‌آمد كه ورونيكا هم از همين زخم رنج مي‌كشد. ورونيکا هيچ‌وقت از عواقب نيش زنبور كاملاً خلاص نشده بود. وزنش كم شده بود و نحيف و شكننده به‌نظر مي‌رسيد، هرچند که گه‌گاه دوباره باد مي‌كرد و وزنش اضافه مي‌شد. مرتب به بيمارستان شهر سر مي‌زد. گرگور در اين ماجرا زيرکانه رفتار مي‌كرد و از حرف زدن درباره ناخوشي ورونيکا طفره مي‌رفت و وقتي که تنها به مهماني‌ مي‌رفت مي‌گفت كه ورونيكا بي‌جهت خودش را در خانه حبس مي‌كند و صحبتي از بيماري‌اش به ميان نمي‌آورد. لس پيش خود تصور مي‌كرد كه ورونيكا در لحطاتي كه از شدت ضعف در چنگال گرگور اسير مي‌شود به لس خيانت مي‌کند و همه چيز را پيش گرگور اعتراف مي‌كند. حتي گاهي به سر لس مي‌زد که از دست دادن او دليل اصلي حساسيتي است که خورده‌خورده روح ورونيکا را مي‌فرسايد. زيبايي ورونيکا در اثر بيماري از بين نرفته بود، بلكه حتي جلوة تازه‌اي پيدا كرده بود. تلالواي که زير سايه مرگ زننده مي‌نمود. بعد از سال‌ها حمام آفتاب گرفتن -در آن زمان تمام زن‌ها اين كار را مي‌كردند- ورونيكا به نور حساسيت پيدا كرده بود و تمام تابستان رنگ‌پريده مي‌ماند. دندان‌هايش در آغاز سي سالگي‌اش خراب شده بودند و او را به دردسر انداخته بودند. بايد مرتب براي معالجه پيش متخصصان دندان‌پزشكي كه مطب‌هاي‌شان در شهر مجاور، در ساختمان بلندي كه روبه‌روي محلي كه لس در آن‌جا به عنوان مشاور سرمايه‌گذاري كار مي‌كرد بود، مي‌رفت.

يك‌بار لس او را از پنجره دفترش ديد. پيراهن رسمي تيره و كتي پشمي پوشيده بود و با حواس پرتي از خيابان مي‌گذشت. از آن به بعد لس به اميد ديدن او مرتب بيرون را نگاه مي‌كرد و در دل حسرت روزهايي را مي‌خورد که در حالي كه هر دوشان با كس ديگري ازدواج كرده بودند، در اعماق گناه غوطه مي‌خوردند. فعاليت‌هاي ورزشي‌ دايمي ليزا و كك‌ومك‌هاي صورتش دلش را به هم مي‌زدند. موهاي ليزا مثل مادرش قبل از موقع خاكستري شده بودند. شايعه شده بود كه گرگور از زندگي‌اش راضي نيست و با كس ديگري ارتباط دارد. لس نمي‌توانست تصور ‌كند كه ورونيكا چگونه اين خيانت‌ها را در زندان زندگي زناشويي‌اش تاب مي‌آورد. هنوز گاه‌گاه او را در مهماني‌ها مي‌ديد. اما وقتي كه ترتيبي مي‌داد تا به او نزديك شود، ورونيكا محلش نمي‌گذاشت. در مدتي كه با هم دوست بودند، علاوه بر رابطه جنسي در چيزهاي ديگري هم شريك شده بودند و از نگراني‌هاي‌شان درباره فرزندان‌شان و خاطراتي كه از پدر و مادرهاشان و دوران رشدشان داشتند با هم حرف مي‌زدند. اين رازگويي‌هاي معصومانه در ميان دلهره‌هاي‌هاي روزمره‌اي که لس در مقابل مسايل عادي زندگي داشت، چيزي بود كه مرد عاشق از دست داده بود. رابطه‌اي خوشايند که به دليل فشارهاي بيروني از بين رفته بود.

بنابراين وقتي روزي ورونيكا را بين جمعيت ديد كه از مطب دكتر بيرون آمده بود، بدون لحظه‌اي ترديد او را شناخت. لس در طبقه دهم بود و ورونيكا در پياده‌رو در برابر باد زمستاني مچاله شده بود. لس بدون اين‌كه زحمت برداشتن بالاپوشي را به خود بدهد بيرون دويد و سر راه ورونيكا پشت ساختماني مخفي شد.

- لستر اين‌جا چه كار مي‌كني؟

و دست‌هاي دستكش پوشش را به كمرش زد تا تعجبش را نشان بدهد. تزيينات كريسمس هنوز در ويترين مغازه‌ها بودند و روي برگ‌هاي درختان کاج که مثل پولك برق مي‌زدند کم‌کم داشت گرد و غبار مي‌نشست. لس با التماس گفت:«بيا باهم ناهار بخوريم، يا نكنه كه دهنت پر از دواي بي‌حسي است؟» ورونيکا با لحن خشكي جواب داد:«امروز بي‌حس نكرد. فقط تاج دندانم را كه ريخته بود پانسمان موقت كرد.» اين حرف کم اهميت لس را ترساند. در گرماي كافه دنجي كه لس دوست داشت در روزهاي کاري ناهارش را آن‌جا بخورد، نشستند. لس باورش نمي‌شد که ورونيکا آن‌ سر ميز نشسته باشد. او با بي‌حوصلگي كت پشمي تيره‌اش را درآورده بود. پيراهن بافتني قرمزي پوشيده بود و گردنبند مرواريد بدلي صورتي‌اي انداخته بود. لس پرسيد:«خوب، تو توي اين سال‌ها چه طور بوده‌اي؟» او جواب داد:«چرا داريم اين كار را مي‌كنيم؟ مگر اين‌جا همه تو را نمي‌شناسند؟» خيلي زود آمده بودند ولي كافه کم‌کم داشت پر مي‌شد و صداي دينگ‌دينگ در كه باز و بسته مي‌شد مرتب بلند مي‌شد.

- بعضي‌ها مي‌شناسن، بعضي‌ها هم نمي‌شناشن. اما گورباباشون. از چي بايد بترسيم؟ ممكنه تو يك مشتري باشي يا يك دوست قديمي كه واقعاَ هم هستي. حالت چه‌طوره؟

ـ خوبم.لس مي‌دانست كه دروغ مي‌گويد. اما ادامه داد:

- بچه‌هات چطورن؟ دلم براي حرف‌هايي كه راجع به‌شان مي‌زدي تنگ شده. يادمه که يكي‌شون كه خوش‌بُنيه‌تر بود دايم ورجه‌ورجه مي‌كرد و اون يكي كه حساس و خجالتي بود بعضي وقت‌ها لجت را درمي‌آورد.

- از اون روزها خيلي گذشته. الان جانِت لجم را درمي‌آورد. البته او و برادرش هر دوشون مدرسه شبانه‌روزي مي‌روند. - يادته چه‌طور بايد دست به سرشان مي‌كرديم تا با هم باشيم؟ يادته كه يك روز هاردي را با اين‌كه تب داشت، فرستاديش مدرسه چون با هم قرار داشتيم؟

- من همه چيز را فراموش كرده‌ام. ترجيح مي‌دهم به ياد نياورم. الان از خودم خجالت مي‌كشم. ما احمق و بي‌كله بوديم و تو حق داشتي كه تمامش كردي، طول كشيد تا اين موضوع رو بفهمم اما بالاخره فهميدم.

- خوب، من زياد مطمئن نيستم. احمق بودم كه ولت كردم. زيادي به خودم فکر مي‌کردم. بچه‌هاي من هم الان نوجوان هستن و رفتن مدرسه شبانه روزي. نگاه‌شان كه مي‌كنم شك مي‌كنم كه ارزشش را داشته‌اند.

- معلومه كه داشته‌اند لستر.

ورونيکا سرش را پايين انداخت و به فنجان چاي داغي كه به جاي يك نوشيدني واقعي كه لس اصرار داشت مثل خود او سفارش بدهد، گرفته بود خيره شد.

- تو حق داشتي. مجبورم نكن اين را دوباره بگم.

- شايد. اما الان به نظرم حماقت محض بود که اين کار را کرديم.

- اگر بخواي باهام لاس بزني مي‌ذارم مي‌رم.

بعد از گفتن اين جمله فکرهايي به ذهن ورونيكا خطور کرد. مکثي کرد و با لحني رسمي گفت:«من و گرگور داريم از هم طلاق مي‌گيريم.»

- نه!

لس احساس كرد كه هوا سنگين شده است. انگار بالشي را روي صورتش فشار مي‌دادند.

- چرا؟

ورونيکا شانه‌هايش را بالا انداخت. مثل قماربازي كه نگران است ورق‌هايش را كسي ببيند دست‌هايش را دور فنجانش حلقه كرده بود. - مي‌گه ديگه در حد او نيستم. - واقعاَ؟ چه خودخواه و پرمدعا! يادته چه‌طور از نوازش‌هاي سردش شكايت مي‌كردي؟ ورونيکا دوباره با حركتي که معني‌اش درست معلوم نبود شانه‌هاش را بالا انداخت. - او يك مرد معمولي است. تازه از بيش‌تر مردها صادق‌تر هم هست. لس نگران شد. منظور ورونيکا کنايه زدن به او بود؟ در اين بازي تازه که امكان داشت باعث از سرگرفتن دوستي‌شان شود، نمي‌خواست دستش را زيادي رو كند. به جاي اين‌كه جوابي به اين حرف بدهد، گفت:«زمستان به اندازه تابستان رنگ‌پريده به نظر نمي‌آي. هنوز هم نور خورشيد اذيتت مي‌كنه؟» - حالا كه ‌پرسيدي يادم افتاد که يك كم مي‌كنه. به‌ام گفتن كه سل‌جلدي دارم. البته نوع غيرحادش را. هر چند كه نمي‌دونم دقيقاًَ چه کوفتيه. - خوب باز هم خوبه كه حاد نيست. هنوز هم به چشم من محشري. پيش‌خدمت آمد و آن‌ها با عجله غذاي‌شان را سفارش دادند و بقيه ناهار را ساکت ماندند. از صحبت‌هاي صميمانه‌اي كه لس مدتي طولاني انتظارشان را مي‌كشيد، خبري نبود. هر چند كه اين صحبت‌ها معمولاً در رختخواب به ميان مي‌آمدند. در خلسه بعد از دقايق طولاني تحريك‌ كننده. لس احساس كرد ورونيكا ديگر چندان علاقه‌اي به تحريک شدن ندارد. كفل پهن و بدن لاغر خود را با احتياط تكان مي‌داد. انگار كه ممكن است ناگهان بتركد. چيزي تابناك در او بود، مثل رشته سيمي كه جرياني از آن بگذرد. قبل از آن‌كه پيش‌خدمت فرصت كند كه بپرسد دسر مي‌خورند يا نه كتش را برداشت و به لس گفت:«خوب، چيزي از موضوع طلاق به ليزا نگو. بعضي‌ چيزها هنوز را هيچ كس نمي‌داند.» لس اعتراض كرد:«من هيچ‌وقت چيزي را به او نگفته‌ام.» ولي او به ليزا گفت. وقتي بالاخره زماني رسيد كه احساس کرد بايد از هم جدا ‌شوند. دوستي دوباره‌اش با ورونيكا كه مسن‌تر شكننده‌تر و خواستني‌تر بود، روزها و شب‌هايش را با تصوير او پر كرده بود. با صورت رنگ‌پريده‌اش راهي براي رسيدن به خوش‌بختي موعود بود. تصويري مه‌‌آلود که به لس آرامش مي‌داد‌. هيچ‌وقت به نظرش درست نيامده بود که با او به‌هم زده است و حالا مي‌خواست تا آخر عمر از او مراقبت كند. خودش را تصور مي‌کرد كه براي او سوپ به رختخواب مي‌آورد و او را به دكتر مي‌رساند و حتي خودش برايش نقش دكتر را بازي مي‌کند. رابطه‌شان را هنوز درست و حسابي از سر نگرفته بودند. ديدارهاي‌شان محدود به وقت‌هايي بود كه ورونيکا به دندان‌پزشكي مي‌رفت. چون نمي‌خواست بيش‌تر از اين موقعيت خودش را به عنوان همسري كه ناعادلانه با او رفتار شده است، به خطر بياندازد. در اين ناهارها و مشروب‌هايي كه گه‌گاه با هم مي‌خوردند، او بيش‌تر و بيش‌تر به معشوقه‌اي كه لس به ياد داشت شباهت پيدا مي‌کرد. رفتار بي‌پروا، سر زنده‌گي و صداي پرنشاطش موقع صحبت كردن، همراه با نيش و كنايه‌هايي كه دنياي دروني‌اش را نشان مي‌داد، دنيايي بي‌باك و شاد كه در زندگي ساكت و پرمسئوليت لس به آن توجه‌اي نشده بود. ليزا وقتي كه لس به طور سربسته صحبت طلاق را پيش كشيد پرسيد:«اما آخه چرا؟» نمي‌توانست به نقشي که ورونيكا در زندگي‌اش بازي مي‌کرد اعتراف كند. چون در آن‌صورت مجبور مي‌شد كه به دوستي قبلي‌شان هم اشاره كند. گفت:«فكر كنم به اندازه كافي به عنوان زن و شوهر با هم بوده‌ايم. صادقانه بگم تو ديگر در حد من نيستي. فقط به فکر ورزش‌ کردن هستي. خودت با خودت بيش‌تر سرگرم مي‌شي. شايد از اول هم مي‌شده‌اي. لطفاَ راجع به‌اش فكر كن. من كه نمي‌گم همين فردا بريم پيش وكيل.» ليزا احمق نبود. چشمان آبي‌اش با لكه هاي طلايي كه از زير قطرات اشك بزرگ‌تر به نظر مي‌آمدند، به او خيره شد. - اين به جدا شدن ورونيكا و گرگور ربط داره؟ - نه. معلومه كه نداره. چه ربطي ممكنه داشته باشه؟ ولي كار آن‌ها مي‌تونه به ما ياد بده كه چه‌طور عاقلانه و با احترام و علاقه متقابل اين كار را بكنيم. - من که چيزي از علاقه بين آن‌ها نشنيده‌ام. همه مي‌گن بي‌رحمانه است كه وقتي كه اون اين‌قدر مريضه گرگور داره تركش مي‌كنه. - مگر مريضه؟ فكر مي‌كرد كه نيش زنبور فقط آسيب‌پذيري بيش اندازه هميشگي ورونيکا را به او نشان داده است. ضعفي دوست‌داشتني که ديگر از مد افتاده بود. - معلومه كه مريضه. هر چند كه خوب ظاهرش را حفظ كرده. ورونيكا هميشه تو اين كار مهارت داشته. - ببين، حفظ ظاهر. تو خودت هم اين طوري فكر مي‌كني. اين كاري است كه ما همه‌مون مي‌كنيم. تمام زندگي مشترك ما ظاهرسازي بوده. - من هيچ‌وقت اين‌طوري فكر نكرده بودم، لس. تمام اين‌ حرف‌ها براي من تازگي داره. بايد به‌شون فكر كنم. - معلومه عزيزم. عجله‌اي در کار نبود. كار هورست‌ها گير كرده بود، مسائل مالي‌شان مشکل‌ساز شده بود. هنوز بايد صبر مي‌کرد. به نظر مي‌رسيد كه ليزا، اين ورزشكار نمونه، روزبه‌روز همان‌طور كه خانه با غباري از احساس جدايي قريب‌الوقوع پر مي‌شد، خود را با شرايط جديد وفق مي‌دهد. بچه‌ها که در تعطيلات مدرسه‌شان به خانه آمده بودند، با نگاه باريک‌بين‌شان احساس كردند چيزي در خانه تغيير کرده و به تور اسكي در اوتا و صخره‌نوردي در ورمونت پناه بردند. برعكس ليزا فعاليتش كم‌تر و كم‌تر مي‌شد. وقتي كه لس از سركار برمي‌گشت مي‌ديد كه در خانه است و اگر از او مي‌پرسيد در طول روز چه كارهايي كرده است جواب مي‌داد:«نمي‌دونم ساعت‌ها چه‌طوري گذشتند. من هيچ كاري نكردم. حتي كارهاي خونه را هم نكردم. اصلاً جون ندارم.» در آخر هفته‌اي باراني در اوايل تابستان ليزا به جاي آن‌كه مثل هميشه براي بازي گلف چهارنفره به مجموعه ورزشي برود، برنامه‌اش را به هم زد و از اتاق خوابش لس را که در اتاق مهمان مي‌خوابيد صدا زد. ليزا در حالي كه لباس خوابش را بالا مي‌زد تا سينه‌اش را به او نشان بدهد گفت:«نگران نباش نمي‌خوام گولت بزنم.» و به پشت روي تخت خوابيد. اشتياقي در صورتش نبود و لبخندي نگراني روي لب‌هايش مي‌لغزيد. - اين‌جا را دست بزن. انگشت‌هاي رنگ‌پريده‌اش دست او را روي پهلوي سينه چپش گذاشت. لس بي‌اختيار دستش را عقب كشيد. ليزا از اين واكنش سرخ شد. - خواهش مي‌کنم. من نمي‌تونم از بچه‌ها يا يكي از دوست‌هام بخوام اين كار را برام بكنه. تو تنها كسي هستي كه من دارم. بگو چيزي احساس مي‌كني يا نه؟ سال‌ها ورزش مستمر و پوشيدن سينه‌بندهاي محکم مخصوص پياده‌روي بدنش را سفت نگه داشته بود. نوك قهوه‌اي سينه‌هايش در تماس ناگهاني با هوا برجسته شده بود. راهنماييش كرد:«نه. درست زير پوست نه، توتر. اون زير زير.» نمي‌دانست چيزي كه احساس مي‌كند چيست. در بين گره‌هاي رگ و ريشه و غده‌هاي سينه‌اش چيزي قلنبه شده بود. ليزا بيش‌تر توضيح داد:«ده روز پيش موقع حمام احساسش كردم و اميدوار بودم خيال کرده باشم.» - من... نمي‌دونم... يه چيزي... يه چيز سفتي هست. اما شايد هم يك تکه فشرده شده طبيعي باشه. ليرا دستش را روي انگشتان او گذاشت و بيش‌تر فشار داد. - اين‌جا. احساس مي‌كني؟ - آره انگار. درد هم مي‌كنه؟ - نمي‌دونم. فکر كنم. اون ور هم دست بزن فرق مي‌كنه، نه؟ گيج شده بود. چشم‌هايش را بسته بود تا با حمله ‌اين جسم برآمده درون ليزا در تاريكي مقابله كند. ـ نه. فكر كنم مثل هم نيست. من نمي‌تونم چيزي بگم عزيزم. تو بايد بري دكتر.ليزا اعتراف كرد:«مي‌ترسم.» نگراني بين كك‌ومك‌هاي كم‌رنگ چشم‌هاي آبي‌اش موج مي‌زد. لس بلاتكليف ايستاده بود و دستش همان‌طور روي سينه راست ليزا كه سالم بود، مانده بود. نرم بود و گرم و سنگين. مثل نيش يك زنبور. حساسيتي كه تمام عمر آرزويش را کرده بود و حالا حداقل به طور قانوني از آن خودش بود. نسبت به اين بدن که دلش مي‌خواست از آن رو بگرداند اما مي‌دانست كه نمي‌تواند، احساس گناه مي‌کرد.

درێژه‌ی گه‌شتێک و دوو دیاری
وه‌ک ده‌ڵێن؛ دیاری شوان شنگه‌ یان هاڵه‌ کۆک. منیش به‌م گه‌شته‌م دوو دیارییم بۆ هێناونه‌ته‌وه‌، به‌و هیوایه‌ به‌دڵتان بێت. ناسنامه‌ی ئه‌ده‌بی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک، سه‌رومڕ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ به‌رزوسه‌رکه‌وتووانه‌‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ به‌درێژایی مێژوو چاویان به‌ دونیای روون هه‌ڵهێناوه‌ته‌وه‌. جائه‌و به‌رهه‌مانه‌ شیعر بن، په‌خشان بن، چیرۆک بن یان رۆمان تۆزقاڵێک له‌م راستیه‌ که‌م ناکه‌نه‌وه‌. له‌م سه‌روبه‌نده‌دا ئه‌ده‌بی کوردی سه‌ره‌ڕای ئه‌و کڵۆڵیی و نه‌هامه‌تییه‌ی که‌ به‌درێژایی مێژوو له‌ کۆڵی نه‌بووه‌ته‌وه‌، ده‌کرێ بڵێن؛ زۆریش له‌ کاروانی ئه‌ده‌بیی گه‌لانی تر دوانه‌که‌وتووه‌ و ده‌ستوپه‌نجه‌ی به‌ئه‌ده‌بیی جیهانییه‌وه‌ دیاروبه‌رچاوه‌.
ئه‌ده‌بی کورد به‌گشتی سه‌رتابه‌ری ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ به‌ زمانی کوردی و له‌ پێناوی فراوانکردنی هه‌ست و زه‌وقی کوردیی داهێنراون و کتێبخانه‌ی کوردیان پێ رازاوه‌ته‌وه‌ و بوونه‌ته‌ به‌شێک له‌ که‌له‌پووری نه‌ته‌وه‌یی. له‌م نێوه‌دا جگه‌ له‌ جیلی نوێ به‌رهه‌مه‌کانی مه‌لای جه‌زیری، ئه‌حمه‌دی خانی، خانای قوبادی، نالی، سالم، مه‌حوی، حاجی (قادرئ کۆیی) و بێسارانی و مه‌وله‌وی و هێمن و قانع و گۆران و به‌گشتی ئه‌و شاعیر و نووسه‌رانه‌ی وا به‌رهه‌مه‌کانیان پێشکه‌ش به‌ کتێبخانه‌ی کوردی کراون، دیار و به‌رچاوتره‌‌. هه‌ڵبه‌ت هه‌روه‌ک له‌سه‌ره‌وه‌ باس کرا گه‌لی کورد به‌ درێژایی مێژوو قه‌ت بۆی نه‌ره‌خساوه‌ فه‌رهه‌نگستانێک بۆ خۆی پێکه‌وه‌ بنێ و ده‌ست به‌ کۆکردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ بکات که‌ رۆژێک له‌ رۆژان به‌ ده‌ست و په‌نجه‌ و بیری کوردێک داهێنراون و له‌ کون و قژبنێکدا گه‌ردو تۆزی رۆژگاریان لێنیشتووه‌.
ئه‌ده‌بی کورد له‌ به‌راورد له‌گه‌ل چاره‌نووسیدا، ئه‌ده‌بێکی یه‌کجار فراوان و به‌ربڵاوه‌. جگه‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ی وا کۆکراونه‌ته‌وه‌ و له‌ چاپ دراون، به‌ ده‌یان و بگره‌ سه‌دان به‌رهه‌می ترمان هه‌یه‌ که‌ ئه‌گه‌ر له‌ به‌رهه‌می شاعیره‌ سه‌رکه‌وتووه‌کانمان به‌رزتر نه‌بێت ده‌کرێ بڵێن که‌متریش نییه‌. به‌داخه‌وه‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ یان به‌ته‌واوی له‌نێوچوون و یان له‌ یه‌غانی میرتگرانیاندا له‌ قوژبنێکدا په‌رده‌ی فه‌رامۆشییان به‌سه‌ردا کێشراوه‌.
شاره‌که‌مان مه‌ریوان، هه‌ر له‌کۆنه‌وه‌ ناوه‌ندی رۆشنبیری و شارستانییه‌ت بووه‌. له‌ چه‌ن سه‌د ساڵی رابردوودا، جگه‌ له‌ مزگه‌وته‌ سووری به‌رقه‌ڵا، که‌ یه‌کێک بووه‌ له‌ له‌ ناوه‌نده‌کانی خویندن له‌و سه‌رده‌مه‌دا، گونده‌کانی چۆڕ و ئه‌ڵمانه‌ و بالک و کانی سانان و ... هه‌تد، به‌ تایبه‌ت گوندی چۆڕ ناوه‌ندی خویند و پێگه‌یاندن بووه‌ و زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆری شاعیره‌کانمان له‌م ناوچه‌یه‌دا و ته‌نانه‌ت له‌ناوچه‌کانی تریشه‌وه‌ له‌و ناوه‌نده‌ خویندوویانه‌ یان تێدا ده‌رسیان وتووه‌ته‌وه‌. که‌م نیین ئه‌و شاعیرانه‌ی لانیکه‌م له‌ شیعرێکدا یادیان له‌م شاره‌ نه‌‌کردبێته‌وه‌ و پێیاندا هه‌ڵنه‌وتبێت. قانعی شاعیر له‌ شیعری مه‌ریوانم دا ده‌ڵێت: مه‌ریوانه‌ مه‌کانی مه‌هرۆخانه‌/ مه‌ریوانه‌ وه‌کوو باخی جینانه‌/..../ جه‌نابی ناری فه‌رمووی:/قه‌دیم تا ئێستا جێگای شاعیرانه‌/ خه‌یاڵی و شێخ سه‌عید و خاتوو خۆرشی/مه‌لا ئابی که‌ شیعری چه‌ند جوانه‌/حه‌ریق و ناری هه‌ردوو به‌حری عیلمن/ له‌گشت لاێ هونه‌رهایان عه‌یانه‌/....
ساڵی رابردوو ئه‌نجوومه‌نی ئه‌ده‌بی مه‌ریوان به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م راستییه‌ و بۆ خزمه‌ت به‌ وشه‌ی ره‌سه‌نی کوردیی و په‌ره‌دان به‌ هه‌ست و بیری کوردان، کۆڕێکی گه‌وره‌ی بۆ ناساندن و ریزگرتن له‌ شاعیر و تێکۆشه‌ری کورد، مامۆستا شێخ ئه‌حمه‌دی مه‌ردۆخی ناسراو به‌ شه‌پۆل به‌ڕیوه‌برد؛ که‌ پێشوازییه‌کی گه‌رم و گوڕی لێکرا. له‌و کۆڕه‌دا داوا له‌وکه‌سانه‌کرا که‌ به‌جۆرێک ئاگاداری په‌رتۆک و کتێب و نووسراوه‌ی شاعیر یان نووسه‌رێکن یاریده‌ی ئه‌نجومه‌ن بده‌ن، تا به‌و شێوه‌یه‌ له‌ له‌نێچوون و فه‌وتان بپارێزرێن. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ گه‌شتێکی ناوچه‌ی کۆماسیم کرد و به‌ خۆشییه‌وه‌ دوو پارچه‌ شیعری شاعیری نه‌ناسراو، سه‌ردار به‌گی که‌ڵکه‌جان و دوو شیعری ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی/م له‌م گه‌شته‌دا ده‌ستکه‌وت. سه‌ردار به‌گی که‌ڵکه‌جان کوڕی مه‌حمه‌د عه‌لی به‌گی وله‌ژێر و یه‌کێک له‌و شاعیره‌ ناسک خه‌یاڵانه‌ی ناوچه‌ی مه‌ریوانه‌ که‌ زیاتر له‌ژێر کاریگه‌ریی شیعری مه‌وله‌وی و ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی دا، به‌ زاراوه‌ی گۆرانی شیعری هۆنیوه‌ته‌وه‌. شیعره‌کانی له‌ حوجره‌ی مزگه‌وتان و دیوه‌خانی ماڵه‌گه‌وران و ته‌نانه‌ت خه‌ڵکی نه‌خوێنده‌وار له‌به‌ریان کردووه‌ و چێژیان لێوه‌رگرتووه‌.
سی و په‌نج سال له‌وه‌ پێش له‌ شه‌وه‌ شیعرێکدا که‌ له‌ لایه‌ن ژماره‌یه‌ک ئه‌ده‌بدۆستی مه‌ریوان و کۆماسی، له‌ ئاوایی به‌رده‌سپی به‌ڕیوه‌ چووه‌، دوو شیعری سه‌ردار به‌گیش ده‌خوێندرێته‌وه‌ که‌ به‌داخه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تۆمار نه‌کراوه‌؛ ته‌نیا توانیم به‌شێک له‌و شیعرانه‌ ده‌ستبخه‌م. له یه‌کێک له‌و شیعرانه‌دا، سه‌ردار به‌گ ئه‌و کاته‌ که‌ له‌به‌ندیخانه‌ی قزڵقه‌لعه‌دا به‌ند ده‌بێ. پیرۆزخانی خێزانی داوای لێده‌کات به‌ زانگیانه‌، گه‌رده‌ی بۆ بهۆنێته‌وه‌ و وه‌کوو یادگار بۆی ره‌وانه‌ بکاته‌وه‌. سه‌ردار به‌گ پاش ئه‌وه‌ی داوای خێزانه‌که‌ی ده‌گه‌ینه‌ته‌ جێگه‌، پارچه‌ شیعرێکیشی بۆ ده‌هۆنێته‌وه‌ و له‌ گه‌ل گه‌رده‌که‌دا بۆی ره‌وانه‌ ده‌کاته‌وه‌. له‌و شیعره‌دا ده‌ڵێ:

ئیزهات که‌رده‌ن، پیرۆز په‌ی گه‌رده‌
گه‌رده‌ چوون دووکه‌ڵ‌ دڵ سیاکه‌رده‌
پێچام به‌ کاغه‌ز سیای مه‌هجووریت
واڕه‌وانه‌م کرد وه‌مه‌یلێ دووریت
نفووس خاسـان مـوباره‌کــت بۆ
وه‌ شه‌وق و زینه‌ت تـه‌دارکت بۆ

بیری ورد و هه‌ستی ناسک و زه‌وقی فراونی سه‌ردار به‌گ، له‌و شیعره‌دا خۆی ده‌نوێنێ. هه‌رچه‌ند ئه‌و شێعره‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌موو ئه‌و شیعره‌ نییه‌ وا سه‌ردار به‌گ هۆنیویه‌ته‌وه‌، دیسان ئه‌و راستییه‌مان بۆ ده‌رده‌که‌وێت، که‌ شاعیر له‌ هه‌ستێکی ناسک و ده‌سته‌ڵاتێکی شێعریی به‌هره‌مه‌ند بووه‌. ناوچه‌ی مه‌ریوان له‌ باری جوگرافیا و سروشته‌وه‌، ئه‌گه‌ر بێ وێنه‌‌ نه‌بێت؛ ده‌کرێ بڵێن که‌موێنه‌یه‌. که‌م هه‌ڵکه‌وتووه‌ ئه‌و هه‌موو جوانییه‌ به‌جارێک له‌شوێنێکدا کۆبووبێته‌وه‌. گۆلی زرێبار له‌ باوه‌شی ده‌شتی کاکی به‌کاکی و به‌ پیت و به‌ره‌که‌تی مه‌ریواندا، وه‌ک نه‌وبووکێک، زم و هاوین رازاوه‌ته‌وه و جیله‌وه‌ ده‌فرۆشێ‌ و قه‌ت جوانی لێنابڕێ. له‌ لایه‌ک ئه‌گه‌ر فه‌یله‌قووس به‌سه‌ریه‌وه‌ دایمه‌ وه‌ک دیوه‌زمه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی لێده‌کات، میراجی له‌به‌ر کازیوه‌ی به‌یانان و شه‌وقی مانگه‌شه‌و له‌ به‌ر تریفه‌ی چاوگه‌که‌ی گۆلبه‌ندا، کۆشی بۆکردووه‌ته‌ جێی حه‌سانه‌وه‌ و پشوودان و ده‌ست به‌سه‌روپرچی دا دێنێ. سه‌رداربه‌گی شاعیریش له‌م هه‌موو جوانییه‌ی سرووشت به‌هره‌ی وه‌رگرتووه‌ و به‌ وشه‌ی ناسک و ره‌نگین، ده‌شت و ده‌ر و شاخ و دۆل و کانی بناری پێ نه‌خشاندووه‌ و شیعریی به‌ باڵادا وتووه‌.

میراجی ج نوور، به‌رده‌بووک ج شـه‌وق

چاوگه‌که‌ی گۆلبه‌ن ساف و سه‌فا و زه‌وق
پیچک وه‌یه‌ک چڵ چوون من ته‌نیا و تاک

ئه‌و له‌ پای سه‌هه‌ند من ئه‌سپه‌رده‌ی خاک
رێواس ده‌رئامان هه‌روه‌ ک شووشه‌ی زیوو

بای شــه‌ماڵ شـاناش ئه‌م دیو و ئه‌و دیوو






له‌و گه‌شته‌ دا جگه‌ له‌و دوو هۆنراوه‌یه‌ی سه‌ردار به‌گ هه‌ر وه‌ک گوترا؛ دوو شیعری شاعیری پایه‌به‌رز و خۆسه‌ویست و دۆستی مه‌وله‌وی، ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی/شم ده‌سکه‌وت، که‌ جێگای سه‌رنج و تێڕامانه‌. ئه‌حمه‌د به‌گ یه‌کێک له‌و شاعێره‌ کلاسیکانه‌یه‌ که‌ جێپه‌نجه‌ی به‌ شیعری شێوه‌ گۆرانه‌وه‌ دیاره‌. ئه‌وه‌ی له‌ باره‌ی ئه‌م شاعیره‌وه‌ ئاشکرایه‌، له‌ گوندی به‌رده‌سپی له‌ ناوچه‌ی کۆماسی له‌ دایک بووه‌ و له‌ ته‌مه‌نی 79 ساڵیدا له‌ ساڵی 1249 هه‌تاوی کۆچی دوایی کردووه‌. ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی هاوچه‌رخی شاعیری ناودار، مه‌وله‌وی بووه‌. گه‌لێک نامه‌ی شیعریان پێکه‌وه‌ ئاڵوگۆڕ کردووه‌ و له‌ خۆشی و ناخۆشی یه‌کدیدا هاوبه‌ش بوون و به‌ شیعر به‌شداریی ئه‌و هاوبه‌شیه‌یان کردووه‌. مه‌وله‌وی له‌ شیعره‌کانیدا وه‌ک خاڵۆی کۆماسی ناوی ئه‌حمه‌د به‌گ دێنێ و ئه‌حمه‌د به‌گیش به‌ خاڵۆی مه‌عدوومی ناوی مه‌وله‌وی ئه‌هێنێ. به‌و هیوایه‌ مامۆستایانی شیعر و ئه‌ده‌ب، دیوانی ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی راستبکه‌نه‌وه‌ و له‌ چاپی بده‌ن و به‌م شیوه‌یه‌ کتێبخانه‌ی کوردیی و به‌تایبه‌تی شیعری کلاسیکی شیوه‌ گۆرانی پێ ده‌وڵه‌مه‌ندتر بکه‌ن و وه‌ک شیاویه‌تی رێز و حورمه‌تی لێبگیردرێ. له‌یره‌دا به‌ خوێندنه‌وه‌ی پارچه‌ شیعرێکی ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی کۆتایی به‌م باسه‌ ده‌هێنم و به‌و هیوایه‌ ده‌ستکه‌وته‌کانی ئه‌م گه‌شته‌ جێگه‌ی ره‌زامه‌ندیتان بووبێت. هه‌روه‌ها جێگای خۆیه‌تی سپاس وقه‌دردانی خۆم ئاراسته‌ی جه‌نابی سید حه‌سه‌نی پیرخزران بکه‌م، سه‌باره‌ت به‌ میوانداری و هه‌روه‌ها یارمه‌تیدانم بۆ کۆکردنه‌وه‌ی ئه‌و شیعرانه‌ی وا پێشکه‌شتان کرا.
دله‌ هاویرد، دڵه‌ هاویرد/ مژده‌ بۆ واده‌ی جوانیت ویرد/ با بۆی سه‌فا و سه‌یر، شادی و زه‌وق به‌رد/ ها خه‌م ته‌علیقه‌ن پیری په‌یت ئاوه‌رد/ دله‌ جوانی ته‌خت سه‌یر نییه‌ن/ شنۆی ئامای مه‌رگ دامێ پیریه‌ن/ نیشانه‌ پیری تامووی سفیده‌ن/ بیلا جه‌ پیری شادی به‌عیده‌ن/ من ها پیری، پێشانیم داخ که‌رد/ ئیلچی مه‌رگ قه‌ڵای قامه‌تم داخ که‌رد/ گوم نییه‌ن جه‌ لات رووئیه‌ی مناڵی/ دایم شیدای سه‌یر، سه‌فای زووڵف و خاڵ/ عه‌تر‌ بۆی عه‌ره‌ق شه‌مامه‌ی دوڵبه‌ر/ تۆخۆا نه‌که‌له‌ت که‌ی مشۆ وه‌به‌ر/ دڵه‌ پاره‌ بی کافییه‌ن تا که‌ی/ به‌ هه‌وا و هه‌وس عومر وێت که‌رد په‌ی/ تاکه‌ی چوون مه‌جنوون مه‌گێڵی په‌ی هه‌رد / بێ ره‌فێق وێڵئ نه‌ سه‌حرای دوجه‌یل/ تاکه‌ی چوون فه‌رهاد، ‌دیده‌ بێ خاوی/ په‌ی خاڵ شیرین جگه‌ر مه‌شکاوی/ تاکه‌ی چوون سه‌نعان شێخ ساحێب دین/ پی دین مه‌ته‌رسا، جه‌ دین مویرن/ دڵه‌ بۆ ویرد رجای چێشت که‌رد/ سوجده‌ی سه‌ودای عه‌شق باڵای کێت نه‌به‌رد/ ها له‌ دمای شێته‌، تاکه‌ی ژیر نه‌وی/ واده‌ی پیریته‌ن تاکه‌ی پیر نه‌وی.
به‌ سپاسه‌وه‌

ئه‌گه‌ر چیی دوای ماوه‌یه‌ک بێده‌نگی له‌ راگه‌یندراوێکدا که‌ له‌ لایه‌ن یه‌زاکاوه‌ بلاوبووه‌وه‌، ئه‌وه‌ی به‌ درۆخسته‌وه‌ و ئه‌و دامه‌زراوه‌ی به‌ ناوه‌ندێکی خۆرسک و هه‌ڵقوڵاویی زه‌مینه‌یه‌کی واقعیی نرخاندو بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌واڵی راگه‌یندراوی دامه‌زارانی یه‌زاکایی له‌ لایه‌ن ده‌زگاکانی راگه‌یاندی حدکاوه‌ بۆ میدیای ئازاد گه‌ڕانده‌وه‌. به‌ڵام ‌ره‌خنه‌و بۆچوونه‌‌کان تا نووسینی ئه‌م وتاره‌ش که‌ زیاتر له‌ بیست ‌رۆژ به‌ سه‌ر له‌بڵاوبووه‌نه‌وه‌ی راگه‌ێندراوی یه‌که‌می یزاکا تێده‌په‌ڕێت هه‌روا درێژه‌ی هه‌یه‌ که‌ ده‌توانێت له‌ پانتایی کاریگه‌ریی ئه‌م چه‌مکه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت. له‌م ماوه‌یه‌دا و پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی راووبۆچوونێکی زۆرکه ‌زۆربه‌یان هه‌ڵگری ره‌خنه‌ی توند و پلارگرتن بوون له‌‌حدکا وه‌ک بکه‌ری ئه‌و پرۆژه‌یه‌، ‌له‌لایه‌ن ‌حدکاوه‌ تا ئێستا ‌هیچ چه‌شنه ‌روونکردنه‌وه‌یه‌ک نه‌خراوه‌ته‌به‌ر ده‌ست‌. ته‌نیا ئه‌وه‌نه‌بێت که‌چه‌ند که‌سێک ئه‌ندام یان که‌سانی سه‌ربه‌خۆ له‌گۆشه‌نیگای جیاواز و به‌مه‌به‌ستی تا راده‌یه‌ک که‌مکردنه‌وه‌ی حه‌جمی گوشاری ره‌خنه‌کان، ‌به‌نووسینی وتار یان ده‌ربڕینی راوبۆچوون له‌ژێر ئه‌و وتارانه‌ی که‌ده‌ره‌تانی ده‌ربڕینی بۆچوونیان بۆ خوێنه‌رانی خۆیان ره‌خساندووه‌، پێشوازیی و پاڵپشتییان له‌و ته‌شکیلاته ‌تازه‌یه ‌ده‌ربڕییه‌وه‌‌و یزاکایان به کارێکی ‌ئه‌رێنی و وه‌ک پێویستیی سه‌رده‌م نرخاندووه‌‌. ره‌خنه‌گران تا ئێستا له‌دوو ره‌هه‌ندی جیاوازه‌وه ‌دا‌مه‌زراندنی یزاکایان به‌خه‌سار زانیوه‌و له‌نووسراوه‌کانیاندا به‌توندی پلاریان له‌حدکا گرتوو. هه‌رچه‌ند ناکرێت ئاستی نووسراوه‌کان وه‌ک یه‌ک بچێوێندرێن، به‌ڵام ره‌هه‌ندی نووسراوه‌کان هه‌ڵگری دووچه‌مکی به‌ته‌واوی جیاوازن، که‌زۆربه‌یان حدکا به‌حیزبێکی سکۆلار ده‌زانن و ئه‌مکرده‌وه‌یه‌ راسته‌وخۆ به‌لادان له‌بنه‌ما سه‌ره‌کییه‌کانی حدکا که‌ ساڵانێکی دوورودرێژه ‌هه‌وڵی بۆده‌دا، ده‌ستنیشان ده‌که‌ن. هه‌ڵگرانی ئه‌م چه‌مکه ‌خۆیان به‌شێکن له‌بنه‌ماڵه‌ی حدکا که‌ئێستا به‌زۆری له‌ حدک دا تێده‌کۆشن. به‌ڵام چه‌مکی دووه‌م که ‌‌به‌ژماره و‌فراونی مه‌یدانی باسه‌که ته‌نیا ‌له‌سووچێکی بازنه‌که‌دا راوه‌ستاوه‌، یزاکا، به‌ماهیه‌تی حدکاوه ‌گڕێده‌دات که‌به‌بڕوای ئه‌وان له‌بنه‌ڕه‌تدا ناسکۆلار و ئاینمه‌داره‌.
ئه‌گه‌رچی ئه‌م چه‌مکه ئه‌وه‌ی هه‌ڵده‌گرد که ‌له‌ئاستێکی سه‌ره‌وه‌تردا ببێته ‌جێگای موناقشه‌و لایه‌نه ‌جۆربه‌جۆره‌کانی بدرێنه‌به‌ر ره‌خنه و هه‌ڵسه‌نگاندن؛ به‌ڵام وه‌ک ده‌بینین له‌ناو ئه‌و هه‌مووه‌وتاره‌ی که‌له‌مباره‌وه ‌نووسراون جگه ‌له ‌چه‌ند وتارو نووسراوه‌ نه‌بێت که‌هه‌ڵگری هه‌ندێ لایه‌نی ژێرخانی بنه‌مای باسه‌که‌ن، ئه‌وانی تر به گشتی له‌ده‌روازه‌ی هۆگریی یان دژایه‌تییه‌کی رووتینیانه‌وه ‌له‌هه‌ناسه‌کانی پشت ئه‌م یه‌کییه‌تییه هه‌ڵچوون یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پاڵپشتییان لێکردووه‌‌‌. هه‌ر ئه‌مه ‌کارێکی کردووه ‌که‌حدکا وه‌ک بکه‌ری ئه‌م پرۆژه‌یه له‌ حاست ره‌خنه‌گران، بێده‌نگ راوه‌ستێ و ‌ئه‌م شه‌پۆله ‌به ‌ته‌وژمێک بزانێ که‌هاوڕێیانی کۆنی خۆیان له‌حدک، وه‌رێیان خستووه‌و‌ دره‌نگ یا زوو وه‌ک ته‌وژمه‌کانی دیکه‌ داده‌مرکێته‌وه‌و له‌ئاکامدا کۆتایی پێدێت. له‌وه‌ی که‌حدکا له‌حه‌قیقه‌تدا ‌چۆن ده‌ڕوانێته ‌ره‌وتی رووداوه‌کان و تا چ راده‌یه‌ک پێداگر و سووره‌ ‌له‌سه‌ر درێژه‌ی کاره‌کانی یزاکا، هێشتا به‌ته‌واوی روون نییه‌. به‌ڵام ناتوانین گوشاریی بیرووڕای گشتی له‌سه‌ر حیزبه‌ سیاسییه‌کان و له‌وانه‌ حیزبی دیموکرات بۆ وازهێنان له ‌درێژه‌ی ره‌وتێک که‌بیرووڕای گشتی له‌ سه‌ریه‌ک به‌زیانباری ده‌زانێت، به‌ هێند نه‌گرین. بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌یاننیه‌ی دووه‌می یزاکا جۆره‌ وڵامدانه‌وه‌یه‌کی ناراسته‌وخۆ بوو که‌ له‌سه‌ر یه‌ک، له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ دایه‌، خۆی له‌ حدکا به‌دوور رابگرێ. به‌ڵام له‌م به‌ستێنه‌دا ناچارین تا ده‌رکه‌وتنی درێژه‌ی کاره‌کانی یزاکا، پشت به‌و بۆچوونه ‌‌ببه‌ستین که ‌له‌سه‌ره‌وه ‌ئاماژه‌ی پێکرا. به‌ڵام وه‌ک نووسه‌رێک نووسیبووی؛ له‌راستیدا، یزاکا ده‌بێ وه‌ک زه‌رووره‌تێکی مێژوویی له‌به‌رچاو بگیردرێ، که‌حدکا پێش لایه‌نه‌کانی دیکه‌ توانیویه‌تی له‌کاتی خۆیدا وه‌ڵامی پیویستی پێبداته‌وه‌ یان وه‌ک هه‌ندێ له‌ره‌خنه‌گران ئاماژه‌ی پێده‌که‌ن؛ هه‌ڵه‌یه‌کی مێژووییه ‌که ‌رێبه‌رایه‌تی تازه‌ی هه‌ڵبژێردراوی کۆنگه‌ره‌ی چوارده ‌تووشی بووه‌؟
له‌وه‌ی که‌یزاکا و ئه‌و فه‌زاییه‌ی که‌ ئه‌و یه‌کیه‌تییه‌ی تێدا له‌دایک بوو، به‌رهه‌می لێکدانه‌وه‌یه‌کی کوتووپڕ و له‌ناکاو نه‌بووه‌و لانیکه‌م له‌چه‌ند مانگی رابردووه‌وه ‌له‌رێگای راگه‌ینه ‌گشتییه‌کانی حدکاه‌وه‌ به‌تایبه‌ت تیشک تی ڤی، ‌کاری بۆ ده‌کرێت؛ لای که‌س شاراوه ‌نییه‌. به‌ڵام ئه‌م کاربۆکردن و خۆ ئاماده‌کردن و ‌له‌ئاکامدا، راگه‌یاندنی ته‌شکیلاتێکی ئاینی بۆ زانایانی ئیسلامی، ده‌توانی به‌رهه‌می چ لێکدانه‌وه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنێکی لۆژیکی بێت که ‌حدکای گه‌یانده ‌ئه‌و قه‌ناعه‌ته ‌که‌له‌ته‌نیشت ئورگانه‌کانی تری خۆیدا یه‌کیه‌تییه‌کی ئه‌وتۆ دابمه‌زرێنی؟ ئه‌م وتاره ‌له‌درێژه‌ی خۆیدا هه‌وڵئه‌دات له‌رێگای پشت به‌ستن به‌هه‌ندێ به‌راوردکاریی له‌ به‌ستێنی ‌کێشه ‌هاوچه‌شنه‌کانی ناو جوگرافیای به ‌ئیسلامی کردنی کێشه‌ سیاسییه‌کان له‌ناوچه‌که‌که‌دا و به‌تایبه‌ت، به‌شی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان، وه‌ڵامێک بۆ ئه‌و پرسیاره‌ی سه‌ره‌وه ‌بدۆزێته‌وه‌و لایه‌نه ‌زیانباره‌کانی ئه‌و ره‌وته ‌ده‌ستنیشان بکات.
1ـ له ‌ماوه‌ی چه‌ند مانگی رابردوودا و له‌پیوه‌ندی له‌گه‌ل ئه‌م چه‌مکه‌دا، دوو ره‌هه‌ندی ناته‌با و دژبه‌یه‌ک له‌ته‌نیشت به‌رنامه‌‌کانی تری تیشک تی ڤی دا وه‌شانی خۆیان ده‌ستپێکرد. یه‌که‌م؛ جێگایه‌کی تایبه‌ت بۆ بۆنه نه‌رێتییه ‌ئاینییه‌کانی ئاینی ئیسلامی سوننه‌ کرایه‌وه‌ ‌که‌ به‌تایبه‌ت له‌ بۆنه‌ی مانگی ره‌مه‌زاندا و له‌ تازه‌ترینی ئه‌و به‌رنامانه‌دا، به‌ بۆنه‌ی جێژنی قوربان، گه‌شته ‌لووتکه‌ی خۆی که‌ له‌م بواره‌دا به‌رنامه‌ی به‌شی هه‌ورامیی چه‌ند هه‌نگاو له‌ به‌رنامه‌کانی تری ئه‌و که‌ناڵه‌ ته‌لفزیونییه‌دا واوه‌تر چوو. دووه‌م ئاشتکردنه‌وه‌ی په‌یره‌وانی ره‌وتی ئیسلامی سیاسی که‌له‌لایه‌ک به‌ بێ زیاد و که‌م هه‌وڵ بۆ چه‌سپاندنی شه‌ریعه‌تی ئیسلام وه‌ک بنه‌ما و ئه‌ساسی سیسته‌می پاش لاچوونی کۆماری ئیسلامی له‌کوردستاندا داه‌دات و له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ جگه‌ له‌ دژبه‌ری و نارێکییه‌کی بنه‌ڕه‌تی له‌گه‌ل ئیسلامی ناسیاسی و پاسیف، وه‌ک ئاینی زۆربه‌ی خه‌ڵکی کوردستان، له‌ به‌ستێنی بزوتنه‌وه‌ی میللی دیموکراتیکی گه‌لی کوردیشدا، خاوه‌ن مێژوویه‌کی تا سه‌رئێسقان زیانباره‌. ئه‌م پارادۆکسه‌ ئه‌گه‌ر له‌ رووی هه‌ڵه‌ی به‌رنامه‌ییه‌وه‌ نه‌بووبێت، ده‌توانێت له ناروونی سیاسییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت.‌ له‌ چه‌ند مانگی رابردووه‌وه‌ که‌ زه‌مینه‌ی له‌ دایکبوونی یزاکا ئاماده‌ ده‌کرا، له‌ هه‌ردوو به‌ستێنی دیاریکراودا، کۆمه‌ڵێک به‌رنامه‌ی وه‌ک ئاماژه‌ی پێکرا، پارادۆکسیکاڵ بڵاو بووه‌وه‌ که‌ له‌ ره‌هه‌ندی جیاجیاوه‌ خاوه‌نی پلاتفورمی تایبه‌ت به‌ خۆیان بوون‌. له‌ لایه‌ک که‌سانێکی وه‌ک دوکتور خه‌لیقی له‌ گه‌ل رێز و حورمه‌ت دانان بۆ ئاینی زۆربه‌ی خه‌ڵکی کوردستان به‌ توندی له‌ گه‌ل ئیسلامی سیاسی و به‌ ئیسلامی کردنی کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کان هاته‌نه‌ که‌وان و له‌ولاشه‌وه،‌ پاش سی سال ره‌هه‌ند و مێژووی جیاواز، به‌ریز حه‌سه‌ن ئه‌مینی وه‌ک که‌سایه‌تی پێداگرترین باڵی ‌ به‌ ئیسلامیی کردنی کێشه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، میوانداری یه‌کێک له‌ به‌رنامه‌کانی تیشک بوو.
2ـ ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ پارادۆکسیکاڵه‌ی سه‌ره‌وه،‌ ته‌نیا ئاکامی هه‌ڵه‌یه‌کی به‌رنامه‌یی بێ و له‌ حه‌قیقه‌تدا به‌ به‌رنامه‌ کاری بۆ نه‌‌کرابێت، ره‌وتی یزاکا و برنامه‌کانی میدیای حدکا له‌م به‌ستێنه‌دا، ‌ ده‌کرێت به‌ دوو شێوه و له‌ دوو ره‌هه‌ندی جیاوازه‌وه‌‌‌‌ لێکبدرێته‌وه‌. یه‌که‌م؛ حیزبی دیموکرات وه‌ک هه‌ندێ له‌ ره‌خنه‌گران ده‌ڵێن له‌ هێزێکی سکۆلاری به‌ بنه‌ما سه‌ر به‌ ره‌وتی سوسیال دیموکرات و چه‌پ، وازی له‌ بنه‌ما مێژووییه‌که‌‌ی خۆی هێناوه‌ و گه‌شتووه‌ته‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی که‌ ئامانجی دوارۆژی خۆی بکاته‌ هه‌وڵدان بۆ دامه‌زرانی حکومه‌تێکی ناسیکولاری ئیسلامی له‌ کوردستاندا و له‌ بری هاوبنه‌ماڵه‌یی له‌ گه‌ل ئه‌نترناسیوناڵ سوسیالیستدا، ببێته‌ به‌شێک له‌ ره‌هه‌ندی ئیسلامگه‌راکانی ناوچه‌که‌!. به‌ڵام لیکدانه‌وه‌ی دووه‌م ده‌توانێت، له‌ ترسی په‌ره‌گرتنی ره‌وتی سه‌لفی له‌ کوردستاندا سه‌رچاوه‌ی گرتبێت و دامه‌زرانی یزاکا، رێکخستنێکی پێشوه‌ختی مه‌وازیی و پارالل بێت؛ بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی تواناکانی ئه‌و ره‌وته‌ و له‌ ئاکامدا بپێشگیریی خه‌ساره‌ چاوه‌ڕوانکراوه‌کانی ره‌وتی ئیسلامی سیاسی بێت، له‌ داهاتووی کێشه‌کانی ئه‌م به‌شه‌ی کوردستاندا. به‌ بڕوای من جگه‌ له‌و هه‌وڵه‌ پپۆلیستییانه‌ی که‌ بۆ به‌جه‌ماوه‌ریی کردنی کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌درێ، به‌شی گرنگی پێداگریی له‌ دامه‌زرانی ئه‌م یه‌کیه‌تییه‌دا ده‌توانێت، به‌رهه‌می لێکدانه‌وه‌ی دووه‌م‌ و له‌و ترسه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێت، که‌ له‌ درێزه‌ی ئه‌م وتاره‌دا هه‌وڵئه‌ده‌م له‌ گه‌ل هه‌ندێ به‌راوه‌ردکاریی مه‌یدانییدا، تیشک بخه‌مه‌ سه‌ر خه‌ساره‌کانی ئه‌و تاکیتک و دژکرده‌وه‌ پێشوه‌ختانه‌‌ و لایه‌نه‌ زیانباره‌کانی ده‌ستنیشان بکه‌م.

درێژه‌ی هه‌یه‌